صفحه اصلی >  امکانات و خدمات  > با استان ها > استان سمنان > سمنان را بیشتر بشناسیم 
چهارشنبه ٢٩ خرداد ١٣٩٨

استان سمنان یکی از استان های کشور ایران است. مرکز آن شهر سمنان است. مساحت این استان برابر با 97490.81 کیلومتر مربع که 9.5 درصد مساحت کل کشور را شامل می شود. این استان از نظر مساحت ششمین استان ایران است. این استان از جانب شمال به استان های خراسان شمالی، گلستان و مازندران، از جنوب به استان های یزد و اصفهان، از مشرق به استان خراسان رضوی و از مغرب به استان های تهران و قم محدود است. استان سمنان در دوران باستان بخشی از چهاردهمین ایالت تاریخی ورن (ورنه) از تقسیمات شانزده گانه اوستایی بود. حتی تهمورث دیوبند را بنیانگذار شهر سمنان می دانند. این استان از 8 شهرستان، 15 بخش، 20 شهر، 31 دهستان تشکیل شده است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت استان 702360 نفر بوده است. 

 

شهرستان های استان سمنان

ردیف شهرستان

توضیحات

(بر اساس تقسیمات کشوری سال 1395)

تعداد بخش تعداد شهر تعداد دهستان

1

آرادان

شهرستان آرادان به مرکزیت شهر آرادان يكی از شهرستان های استان سمنان است كه در سال 1390 از بخش به شهرستان ارتقا يافته است. این شهرستان از شمال به واسطه ارتفاعات البرز به شهرستان فیروزکوه استان تهران، از شرق به شهرستان سمنان، از جنوب به شهرستان اردستان استان اصفهان و از غرب به شهرستان گرمسار محدود می شود. مساحت شهرستان در حدود 5000 کیلومترمتربع و ارتفاع آن از سطح دریا نزدیک به 1000 متر می باشد. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت این شهرستان 13884 نفر بوده است.

بخش ها: کهن آباد- مرکزی آرادان

شهرها: آرادان- کهن آباد

دهستان ها: حسین آباد کردها- فروان- کهن آباد- یاتری

2 2 4

2

دامغان

شهرستان دامغان به مرکزیت شهر دامغان یکی از شهرستان های استان سمنان است. این شهرستان از شمال با استان مازندران، از جنوب با استان اصفهان، از شرق شهرستان شاهرود و از سمت غرب با شهرستان سمنان و شهرستان مهدی شهر همسایه است. محصول پسته این شهرستان بسیار مشهور است. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 86908 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 94190 نفر اعلام شده است.

بخش ها: امیرآباد- مركزی دامغان

شهرها: امیریه- دیباج- دامغان- کلاته

دهستان ها: تویه دروار- حومه- دامنكوه- رودبار- قهاب رستاق- قهاب صرصر

2 4 6

3

سرخه

شهرستان سرخه به مرکزیت شهر سرخه در سال 1391، مطابق با مصوبه هیئت دولت در استان سمنان ایجاد شد. این شهرستان در 170 کیلومتری شرق تهران و 20 کیلومتری مرکز استان قرار دارد. شهرستان سرخه از شمال با شهرستان فیروزکوه استان تهران، از جنوب با استان اصفهان و کویر لوت، از غرب با شهرستان آرادان و گرمسار و از شرق با شهرستان سمنان و مهدی شهر هم مرز است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت این شهرستان 15523 نفر بوده است.

بخش ها: سرخه

شهرها: سرخه

دهستان ها: لاسگرد- هفدر

1 1 2

4

سمنان

شهرستان سمنان یکی از شهرستان های استان سمنان است. شهر سمنان مرکز این شهرستان می باشد. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 182260 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 196521 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مركزی سمنان

شهرها: سمنان

دهستان ها: حومه

1 1 1

5

شاهرود

شهرستان شاهرود یکی از شهرستان های استان سمنان است که دارای فرمانداری ویژه بوده و مرکز آن شهر شاهرود می باشد و در شمال شرقی کشور ایران قرار دارد. شهرستان شاهرود با مساحتی بالغ بر 51419 کیلومتر مربع، 53.12 درصد مساحت کل استان سمنان را در بر گرفته است که از لحاظ وسعت چهارمین شهرستان کشور بوده و از 17 استان کشور وسیع تر می باشد. این شهرستان از شمال به شهرستان های گرگان، علی آباد، رامیان، مینودشت و آزادشهر در استان گلستان، از خاور به شهرستان های جاجرم در استان خراسان شمالی و سبزوار و بردسکن در استان خراسان رضوی، از باختر به شهرستان دامغان در استان سمنان و از جنوب به شهرستان های نایین در استان اصفهان و طبس در استان یزد محدود می شود. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 238830 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 218628 نفر اعلام شده است.

بخش ها: بیارجمند- مركزی شاهرود- بسطام

شهرها: بسطام- بیارجمند- رودیان- شاهرود- کلاته خیج- مجن

دهستان ها: بیارجمند-حومه- خرقان- خوارتوران- دهملا- طرود- كلاته های غربی

3 6 7

6

گرمسار

شهرستان گرمسار، یکی از شهرستان های استان سمنان است. شهر گرمسار مرکز این شهرستان می باشد. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 81324 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 77421 نفر اعلام شده است.

بخش ها: ایوانكی- مركزی گرمسار

شهرها: ایوانکی- گرمسار

دهستان ها: ایوانكی- حومه- لجران

2 2 3

7

مهدی شهر

شهرستان مهدی شهر (نام دیگر سنگسر) یکی از شهرستان های استان سمنان واقع در شمال ایران می باشد. این شهرستان در شمال غربی استان سمنان واقع شده و شهر مهدی شهر مرکز آن می باشد. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 41896 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 47475 نفر اعلام شده است.

بخش ها: شهمیرزاد- مركزی مهدی شهر

شهرها: درجزین- شهمیرزاد- مهدی شهر

دهستان ها: پشتكوه- چاشم- درجزین

2 3 3

8

میامی

شهرستان میامی به مرکزیت شهر میامی یکی از شهرستان های استان سمنان می باشد. این شهرستان در سال 1390 با تصویت هیئت دولت از بخش به شهرستان ارتقا یافته است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت این شهرستان 38718 نفر بوده است.

بخش ها: کالپوش- مرکزی میامی

شهرها: میامی

دهستان ها: رضوان- فرومد- کلاته های شرقی- میامی- نردین

2 1 5

 


تاریخ و فرهنگ استان

نام سمنان که به این منطقه اطلاق می شود، عقاید و نظرات متفاوتی رایج و معمول است. از جمله اینکه در گذشته های دور در محل آتشکده بزرگ هریس در کومش (سمنان) شهری عظیم با بتخانه ای بزرگ با ساختمانی رفیع و با شکوه وجود داشته است. به همین علت احتمال می رود که مردم این سرزمین قبل از ظهور زرتشت، دارای مذهب"سمتی" یا"سمینه" بوده اند و بتخانه بزرگ آنان در محل سمنان فعلی واقع بوده است. برخی دیگر بر این باورند که سمنان در اصل"سکنان" منسوب به طوایف سکه ها می باشد و الف و نون آن نشانه نسبت و مکان است که در واژه های گیلان و... مشاهده می شود. عده ای دیگر از اهالی سمنان عقیده دارند که نام قدیم سمنان (سیم لام) بوده که بنای آن به دست دو نفر از فرزندان نوح پیغمبر به نام های (سیم النبی) و (لام النبی) انجام گرفته که مقبره آنان در کوه های شمال خاوری سمنان در محلی موسوم به پیغمبران واقع است. بر این اساس کلمه (سیم لام) در اثر کثرت استعمال به مرور زمان به سمنان تبدیل شده است. برخی نیز افسانه بنای اولیه را به دو هزار سال قبل از میلاد مسیح به دستور تهمورث دیوبند نسبت داده اند. در آن زمان شهر را به سمینا نامگذاری نموده اند که به مرور زمان به سمنان تغییر یافته است. روایت دیگر حاکی از این است که نام قدیم سمنان در زبان محلی"سه مه نان" بوده و منظور ساکنان آن این بوده است که محصولات کشاورزی این منطقه نان و آذوقه اهالی را بیش از سه ماه تامین نمی کند. بعدها به مرور زمان"سه مه نان" به سمنان تغییر یافته است. به هر حال آن چنان که از منابع و کتب تاریخی استنباط می شود سمنان یکی از مناطق کهن و قدیمی ایران است که در درازای تاریخ فراز و نشیب های زیادی را پشت سر گذاشته است. استان سمنان از یادگارهای تقسیمات شانزده گانه اوستایی دوران باستان است. در تمام دوره مادها و هخامنشیان جزء ایالت بزرگ پارت یا پرتو به شمار می رفت و در زمان ساسانیان نیز اهمیت ویژه ای داشته است. ناحیه سمنان در دوره های بعد از اسلام جزء سرزمین تاریخی قومس (کومش) به شمار می آمد این استان با قدمتی بیش از دو هزار سال، بستر جنگ ها، شکست ها و پیروزی های بی شماری بوده است. جاده ابریشم از وسط استان سمنان عبور می کرده است و آثار متعدد تاریخی از جمله کاخ ها، عمارات، قلعه ها، کاروانسراها، آب انبارها، برج ها و باروها و... در این استان به جا مانده اند. کاخ های آغا محمد خان و فتحعلی شاه در دامغان، قصرهای شاه عباس، عین الرشید و حرمسرای سلطنتی در گرمسار، عمارت دختر ناصرالدین شاه در دامغان قلعه های سارو، کوشمغان و پاچنار در سمنان، قلعه های لاسگرد و بنکوه در گرمسار و... از جمله این آثاردیدنی و تاریخی است. استان سمنان اماکن و بناهای مذهبی و زیارتی متعددی را در خود جای داده است. مسجدسلطانی، مسجد جامع، مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع بسطام و... از آن جمله هستند. استان سمنان از نظر جاذبه های طبیعی یکی از مناطق جالب توجه ایران است. حواشی رودخانه ها، چشمه های آب معدنی و طبیعی، تفرجگاه ها، جنگل ها و فضاهای سبز، مناطق حفاظت شده، قله ها و ارتفاعات، غارها و جاذبه های ویژه کویری از جمله این عناصر زیبای طبیعی هستند. استان سمنان از لحاظ آداب و رسوم و کنش های فرهنگی مردم، کانون گوناگونی هاست. انجام مراسم مربوط به اعیاد ملی و مذهبی، ازدواج و همسر گزینی، سوگ ها و عزاهای خصوصی و مذهبی و سایر کنش های فرهنگی مردم علیرغم تفاوت های محسوسی که با سایر نقاط با هم دارند، بسیار دیدنی و جالب توجه است. این استان مهد شعرا و دانشمندانی همچون منوچهری دامغانی، ابن یمین فرومدی، فروغی بسطامی، یغمایی جندقی، ذوقی بسطامی و عارفان و دانشمندانی چون بایزید بسطامی، شیخ ابوالحسن خرقانی، شیخ علاءالدوله سمنانی، شیخ سکاک و بی بی منجمه سمنانی بوده است. از مشاهیر متاخر نیز می توان به حاج علی سمنانی، فیض سمنانی، ذبیح الله صفا و علی معلم اشاره کرد. از آداب و رسوم قابل ذکر اهالی استان سمنان می توان به نپوشیدن جامه سیاه در هنگام عزاداری اشاره کرد. این موضوع ظاهرا نمایانگر انزجار مردم این دیار از پرچم سیاه عباسیان است.

قومیت و زبان

زبان مردم دامغان فارسی است ولی حرکات و حروف را بر خلاف فارسی کتابی و دستوری ادا می کنند. سمنان تقریبا در پنج حوزه گویشی قرار گرفته است. به این حوزه های پنج گانه (سمنان، سرخه، لاسگرد، سنگسر و شهمیرزاد) روستاها و آبادی های دیگری می توان افزود که تحت عنوان سمنانی گویش هایی با ویژگی های کمابیش متفاوت دارند که در این میان گویش سمنانی قدمت بیشتری دارد. زبان سمنانی را می توان نزدیک به زبان پهلوی دانست که طی دوره های گوناگون دست نخورده باقی مانده است. در منطقه شاهرود گویش رایجی که وجود دارد به شاهرودی معروف است. گویش های دیگری نیز در ناحیه شاهرود وجود دارد که مربوط به گروه های انسانی مهاجر است که با لهجه های کردی، ترکی، بلوچی و بعضی ها هم با گویش عربی صحبت می کنند. در واقع گویش شاهرودی گویش مسلط منطقه شاهرود است. زبان و لهجه محلی متداول در بین گرمساری ها، لهجه رازی است که با کمی تفاوت اهالی نواحی اطراف تهران، ری، شمیران و ورامین نیز با آن تکلم می کنند و اما ساکنین نواحی مجاور بلاد جبال یعنی مناطق کوهستانی دامنه جنوبی البرز مرکزی با لهجه ای آمیخته از لهجه های رازی و ناحیه جبال که خود تحت تاثیر لهجه طبری قرار گرفته سخن می گویند. زبان های محلی دیگر گرمسار عبارتند از: ترکی که افراد ایل اصانلو و پازوکی با آن تکلم می نمایند. زبان اصانلو شبیه ترکی زنجانی و زبان ایل پازوکی شبیه ترکی آذربایجان است. افراد الیکایی نیز به زبان محلی مخصوص خود تکلم می نمایند.


جاذبه های طبیعی و تفریحی

  • رودخانه گل رودبار

 این رودخانه از ارتفاعات شمال شهمیرزاد سرچشمه می گیرد و در نزدیکی بند مهدی شهربا دریافت شعبه های ده صوفیان و شهمیرزاد حوزه ای وسیع را مشروب مشروب می کند. در شمال روستای درجزین شعبی دیگر به آن متصل می شود که پس از گذشتن از غرب سمنان در دشت فرو می رود. حواشی بالادست این رودخانه گردشگاه های بهاری و تابستانی مناسبی دارند.

  •  رودخانه چشمه علی دامغان

رودخانه چشمه علی دامغان از دره های جنوبی شاه کوه گرگان واقع در استان گلستان سرچشمه می گیرد و به دشت کویر منتهی می گردد.

  •  رودخانه سفیدرود

 رودخانه سفید رود که یکی از سرشاخه های رود تجن است، از چند رود خانه فرعی تشکیل گردیده است و به طرف شمال شرق جریان می یابد. آبراهه های اصلی تشکیل دهنده سفید رود عبارتند از: آبرود، سیاه رودبار، تویسن دره و آبراهه شلی. رودخانه سفید رود پس از پیوستن به این آبراهه ها، با جریان پایه ای معادل 900 تا 1000 لیتر توان آبی قابل توجهی پیدا می کند. این میزان خروجی آب پس از آبیاری مزارع حاشیه رودخانه به طرف تجن جاری می شود.

  • رودخانه کال شور

 رودخانه کال شور از کوه های شمال شرقی میامی (کوه چاه بید) سر چشمه می گیرد و پس از گذشتن از شمال میامی از زیر پل ابریشم وارد کویر می گردد.

  •  رودخانه احمدآباد

 رودخانه احمد آباد در نود کیلومتری بیارجمند در پشت روستای احمد آباد جریان دارد. منبع آب آن چشمه های گسترده است که در کف بستر می جوشند. این رودخانه در زمین های کم شیب جریان دارد که دشتی از ماسه های روان آن را در بر گرفته است. عمق این رودخانه در بعضی از نقاط به حدود دو متر می رسد و در بعضی از نقاط مسیر جریان به صورت آبشار در می آید. در کف بستر رودخانه گیاهان آبزی نیز به چشم می خورد.

  • چشمه قلقل

چشمه دیدنی و خاطره انگیز قلقل در 60 کیلومتری شمال غربی شهرستان دامغان واقع گردیده است. برای رفتن به این چشمه با صفا ابتدا روستاهای کوهستانی صح، دروار، تویه و دهخدا را طی نموده سپس جاده حاشیه دفتر مخابراتی روستای دهخدا را 5/1 کیلومتر به طرف شمال غربی پیموده تا به محل چشمه برسید چشمه در میان یک تنگه کوچک اما سر سبز و زیبا واقع شده است. آب چشمه از انتهای شکاف 7 متری یک کوه سنگی قلقل کنان می جوشد و خارج می شود. به همین مناسبت اهالی منطقه از گذشته های دور به آن چشمه قلقل یا قلقله می گویند. این چشمه با آب دهی 45 لیتر در ثانیه بالاترین حجم آبدهی را در مجموعه چشمه های تویه دروار تشکیل می دهد. آب این چشمه سرد و خوشگوار می باشد و چون در بالترین نقطعه منطقه تویه دروار واقع شده است. از چشم اندازهای طبیعی بسیار زیبایی از کوهستان منطقه برخوردار است این چشمه روح بخش همراه با درختان کهنسال و سبزه زارها و گلزارها عطر آفرین و هوای معتدل و مطبوع تنگه و نوای دلنشین شرشر آب که از بالا به پایین فرو می ریزد و آهنگ شور انگیز پرندگان در بهار و تابستان و اوایل پاییز می تواند تفرجگاهی خاطره انگیز برای عموم مردم و گردشگران باشد.

  • دریاچه سد شیخ حسن جوری

 این دریاچه در شش کیلومتری شمال شرقی روستای فرومد واقع شده است. وجود دریاچه در محدوده کویری استان سمنان جایگاه گردشگری ویژه ای می تواند داشته باشد. در بررسی های میدانی و بازدید از دریاچه سد، امکان طراحی ویژه در این محدوده به شکلی مناسب وجود دارد. وجود کوه سنگی که به شکل سر تمساح داخل آب شده است، جلوه ویژه ای دارد که می تواند مورد طراحی قرار گیرد. امکان شنا و نیز ماهی گیری در این دریاچه قابل توجه است.

  •  سد شهید شاهچراغی

در 12 کیلومتری شمال شهر دامغان و در کنار تنگه ای موسوم به بز پل و مجاور کوه و چکل شیر و بر روی رودخانه چشمه علی بسته شده است. طرح ساختمان سد و انتقال آب رودخانه چشمه علی جهت آبیاری قسمتی از اراضی دشت جنوبی شهرستان و نیز کنترل و جلوگیری از سیلاب های شمالی دامغان و نیز در آینده جهت تامین کمبود آب آشامیدنی شهر دامغان است. این سد چند منظوره علاوه بر ویژگی های بالا آب مورد احتیاج زراعی حدود 1500 هکتار از اراضی دشت را که از نظر کشاورزی فوق العاده مستعد و حاصلخیز می باشد را نیز تنظیم می نماید. این سد از نوع شنی با هسته رسی می باشد که ارتفاع آن از کف رودخانه 57 متر و ظرفیت آبگیری آن متر مکعب است طول تاج آن 277 متر و ارتفاع آن از سطح دریا 1500 متر و طول مسیر آب پشت سد حدود شش کیلومتر است.

  •  قنات های روستای فرومد

قنات های زیادی در محدوده داخلی و بیرونی روستای فرومد وجود دارد که تعدادی از آن ها فعال بوده و آب بسیار خوبی دارند. امکان طراحی حوضچه هایی مناسب در دهانه قنات ها و ایجاد آب نما، می تواند قابلیت گردشگری آن را ارتقا بخشد. یکی از این قنات ها که به استخری ختم می شود، جهت مصارف کشاورزی مورد بهره برداری است. این بهره برداری می تواند ادامه پیدا کند، اما با نما سازی و ایجاد آب نما، فضا سازی های مناسب و امثال آن، می توان بهره برداری از قنات را چند منظوره نمود.

غارها

  •  دره پیر خوشدر

 این دره در 5/1 کیلومتری شمال روستا واقع شده و مسیر روستا تا چشمه یک محور گردشگری زیبا و مفرح با مناظر بدیع و مسیر حرکت آب است.

  •  تنگه زندان

تنگه زندان از جمله جاذبه های بی بدیل و نمونه کوهستان شمالی شهرستان دامغان است که در طی سال گردشگران و طبیعت دوستان فراوانی را به سوی دیدنی های بی شمار خود جذب می کند. این تنگه در 17 کیلومتری شرق شهر دیباج واقع شده است و دسترسی به آن آسان است جهت اصلی این تنگه رویایی و خیال انگیز جنوبی و شمالی می باشد و در دامنه های جنوبی کوه سترگ کهکشان واقع شده است. تنگه دارای دیوارهای صخره ای و سنگی مرتفعی است که بسیار جذاب و سحر انگیز است. آب بسیار خنک و گوارایی در مسیر تنگه جریان دارد وجود این آب و فراز و نشیب تنگه زمینه ایجاد آبشارک و آبشار زیبایی را فراهم آورده است که بر جذابیت های بی شماره تنگه افزوده است. در بهار و تابستان مسیر تنگه و بیرون آن همه جا مشحون از علفزارهای سر سبز و گیاهان معطر و رنگارنگ کوهستانی است که بی تردید از دیدن آن همه تنوع و بوهای شامه نواز خیره و مسحور می شوید. از این تنگه به عنوان بازداشتگاه مخالفان فرقه اسماعیلیه مورد استفاده قرار می گرفته است از زیبایی و تناسب خاصی برخوردار است.

  •  غار شیر بند

غار شیر بند یکی از زیباترین نمونه های غارهای ایران است که در 12 کیلومتری شمال شرقی شهرستان دامغان واقع شده است. برای دسترسی مناسب به این غار 10 کیلومتر جاده قدیم آب بخشان به گردنه بشم را طی نموده تا به مزرعه خوش آب و هوای شیر بند برسید سپس 5/1 کیلومتر جاده ای که در قسمت شرقی مزرعه است به طرف روستای جزن ادامه داده در ادامه جاده فرعی جدید الاحداث سمت چپ خود را 500 متر به طرف شمال می پیماید. دهانه غار در کمرکش کوهی صخره ای که از بستر رودخانه 50 متر ارتفاع دارد واقع گردیده است. ساختمان این غار چون در یک رشته فلات آهکی قرار گرفته است دارای سازندگی های فوق العاده شدید می باشد. مسیر اصلی غار به سوی شمال 350 متر امتداد دارد اما شعبه های فرعی متعددی به صورت تنگه های کوچک و مسدود و غیر مسدود از جناح های چپ و راست قرار دارند. در این غار قندیل و ستون های زیبای آهکی به رنگ و اندازه های مختلف از سقف غار آویزان است زمین شناسان قدمت سنگه و ستون های این کوه و غار را به 136 تا 190 میلیون سال قبل نسبت می دهند. در دیواره های غار در اثر رسوب کربنات کلسیم محلول در آب اشکال بسیار سپید و زیبایی همانند گچبری های کاخ ها و منازل به صورت گل کلمی و اجتماع بلورهای سوزنی شکل مناظر جالب توجه و زیبایی را بوجود آورده است که از شاهکارهای آفرینش است.

  •  غار دربند

 این غار در 18 کیلومتری شمال سمنان واقع است و یکی از زیباترین غارهای ایران به شمار می رود که می توان ستون های بلند استلاگمیت ر ا در آن دید. طول این غار 91 متر و عریض ترین قسمت آن 36 متر و بلندترین نقطه سقف آن به 20 متر می رسد.

جنگل ها

  • منطقه شکار ممنوع تپال

 این منطقه در حاشیه شمال غربی شهر شاهرود واقع شده است. دره های طولانی و عمیق، صخره های بلند و ارتفاعات ممتد و به هم پیوسته از جذابیت های آن است. قله بلند یخدان با ۲۹۰۰ متر ارتفاع و دره های افسانه ای خانه سوخته و خانه سید ابهتی از آن جمله است. اهمیت این منطقه در زیست بوم گونه های حیات وحش می باشد. بر این اساس در گذشته تا کنون به عنوان شکارگاهی معروف شناخته می شود. زیبایی سنگ ها، صخره ها و فرم زمین شناسی منطقه، وجود چندین قلاده پلنگ، پرندگان کمیاب، کبک دری، گله های قوچ و میش و کل و بز این کوهستان را به ذخیره گاه بسیار پر ارزشی تبدیل کرده است. مساحت این منطقه سی هزار هکتار بوده و جزء مناطق شکار ممنوع است.

  •  منطقه حفاظت شده پرور

 منطقه حفاظت شده پرور در شمالی ترین نقاط استان سمنان و مرز این استان با استان مازندران واقع است و دارای سیمای جذاب طبیعی و جلوه های زیباییاز شاهکارهای خلقت است. کوه های بلند و صخره های پوشیده از درختان، جنگل های انبوه، دره های سرسبز و چشمه های شیرین، رودها و جویبارهای دایمی که درجای جای منطقه وجود دارد. وجود حیات وحش و رویت آن ها از جاده و به لحاظ برخورداری از امکانات اقامتی، منطقه را به یکی از قطب های سیاحتی و توریستی استان تبدیل نموده است.

  • منطقه حفاظت شده خوارتوران

 منطقه حفاظت شده خوارتوران در قسمت جنوب شرقی شاهرود قرار گرفته که از نظر وسعت می توان آنرا بزرگترین منطقه حفاظت شده ایران نامید. مساحت آن بیش از یک میلیون هکتار است و حیوانات عمده منطقه عبارتند از: خرگوش، کبک، تیهو، هوبره، تشی، باقرقره، شغال، پلنگ، گرگ، کفتار، قاراکل، گورخر، آهو، جبیر، کل، بز، میش و قوچ. اهمیت این منطقه به دلیل وجود یک نوع گورخر معروف به نام گور خر ایرانی می باشد که همانگونه که از اسمش پیداست فقط در ایران یافت می شود.

  • منطقه حفاظت شده خوش ییلاق

 منطقه حفاظت شده خوش ییلاق در قسمت شمال شرقی شاهرود قرار گرفته و مساحت آن در حدود 156 هکتار می باشد و حیوانات وحشی این منطقه نیز عبارتند از آهو، مرال، گورخر، یوزپلنگ، گربه وحشی، قاراکل، خرس، روباه، گرگ، شغال، تشی، خرگوش، ایبا، هوبره، قرقاول، تیهو و کبک.

تپه ها

  •  تپه حصار دامغان

 تپه حصار واقع در حاشیه جنوبی شهر دامغان برای نخستین بار توسط اریخ اشمیت از دانشگاه پنسیلوانیا در سال 1312 مورد کاوش قرار گرفت. بر اثر این کاوش ها روشن شد که این محوطه باستانی دارای سه دوره اصلی فرهنگی از اواخر نوسنگی تا پایان عصر مفرغ است. از زمان کاوش های اشمیت در تپه حصار این محوطه به عنوان یکی از محوطه های مبنا برای شناسایی فرهنگ های همزمان در فلات مرکزی ایران مورد استناد باستان شناسان است. در سال 1355 هیأتی از باستان شناسان دانشگاه پنسیلوانیا تورین ایتالیا و مرکز باستان شناسی ایران به سرپرستی رابرت دایسون و موریتزیو توزی کاوش هایی در تپه حصار انجام دادند. هدف از این کاوش ها بازنگری مواد به دست آمده و دوره بندی فرهنگی توسط اشمیت بود بر اثر این کاوش ها روشن شد که تپه حصار در هزاره های چهارم و سوم قبل از میلاد یکی از مراکز مهم تولیدی برای ساخت انواع اقلام صادراتی نظیر اشیای سنگی و فلزی در فلات ایران بوده است. درسال 1373 تپه حصار برای سومین بار مورد کاوش قرار گرفت. در آن سال قرار بود خط دوم راه آهن تهران- مشهد که در زمان پهلوی اول در دل تپه حصار ایجاد شده بود ساخته شود این کاوش ها به سرپرستی احسان یغمایی، نتایجی قابل توجه در برداشت از جمله کشف شماری گل نبشته به خط میخی بابلی قدیم که هنوز خوانده نشده است. این گل نبشته ها که قدمت آن ها به حدود 2200- 2000 ق م بر می گردد، شاهد بسیار خوبی بر وجود مبادلات فرهنگی بین تمدن های بین النهرین و فلات ایران است که جزییات آن هنوز بر ما روشن نیست. بر اساس یافته های به دست آمده و سن سنجی های مطلق به روش کربن 14 تاریخ قدیمی ترین لایه های تپه حصار به اواسط هزاره پنجم قبل از میلاد باز می گردد. استقرار در تپه حصار ظاهرا تا حدود1700 قبل از میلاد به طور پیوسته ادامه یافت و پس از آن هیچگاه مورد سکونت قرار نگرفت. با وجود این در دوره ساسانی ساختمانی بزرگ دارای گچبری های زیبا در فاصله حدود 200 متری تپه حصار ساخته شد.

  •  تپه شارستان (شهرستان)

 این تپه که در سمت غرب جاده ورودی روستا قرار دارد و توسط خندقی محاصره شده است، زمانی محل رعیت نشین روستا محسوب می شد که در ارتباط با قلعه اصلی روستا قرار داشت. در واقع از نظر تاریخ شهرسازی، شهرهای اولیه دارای یک قلعه بودند که خود شامل کوشک (شاه نشین) بود. قلعه عموما نقش دفاعی داشته و نیروهای نظامی در آن اسقرار داشتند. در کنار قلعه، شارستان واقع بود که محل سکونت عموم مردم بود این امر در روستای فرومد کاملا قابل مشاهده است. تپه شارستان در بیرون قلعه اصلی قرار دارد. بخش هایی از دیوارهای قلعه و کوشک نیز باقی مانده است. حتی نام محلی این بخش ها در روستا نیز به نام های کوشک و شاه نشین و درِ دروازه معروف هستند. هرچند تپه شارستان روستای فرومد در زمان حمله مغول کاملا تخریب شده و از بین رفته است، امام وجود خود تپه که توسط خندقی محافظت شده است، قابلیت گردشگری تخصصی بالایی دارد.

  •  تپه سنگ چخماق

 این تپه که در هشت کیلومتری شمال شاهرود قرار دارد از دو برجستگی کوچک تشکیل شده است که حدود 150 متر از یک دیگر فاصله دارند. پروفسور ایچی ماسودا در بررسی های سال 1348 این تپه را مورد شناسایی قرار داد و در دو فصل در سال های 50 و 52 حفاری آن را سرپرستی کرد. بر اساس اطلاعات موجود در برجستگی غربی که آثار آن معرف دوره ای قدیمی تر از آثار برجستگی شرقی هستند، پنج لایه و در برجستگی شرقی شش لایه استقراری شناسایی شد. به اعتقاد این کاوشگر ژاپنی این تپه باستانی متعلق به دوره نوسنگی و هزاره پنجم پیش از میلاد است. خمره های تدفین کودکان، سفال های منقوش (هندسی) اشیا سنگی و سفالی، تیغه، تیشه و پیکرک انسان و حیوان از جمله آثار به دست آمده از این محوطه است. این تپه ظاهرا فاقد آثار و نشانه های محل زیست بوده است. به هیمن دلیل کاوشگران از آن به نام مجموعه ای از معابد و پرستشگاه های خانوادگی نام برده اند.

کوه ها

  • کوه آبکش

 این کوه را ارتفاع 3525 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش مرکزی، دهستان دامن کوه و در 34 کیلومتری شمال مرکز شهرستان دامغان واقع شده است. جهت کوه شمال خاوری ـ جنوب باختری بوده و مختصات جغرافیایی قله آن به درازای 27 º 54 و پهنای 28 º 36 است.

  •  کوه آرسک

 کوه آرسک با ارتفاع 2741 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش امیرآباد و دهستان تویه دروار و در 30 کیلومتری غرب مرکز شهرستان دامغان واقع شده است. جهت کوه شمال خاوری ـ جنوب باختری بوده و مختصات جغرافیایی قله آن در درازای 58 º 53 و پهنای 09 º 36 واقع شده است.

  •  کوه بادله کوه

 بادله کوه با ارتفاع 3211 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش مرکزی، دهستان رودبار و در 43 کیلومتری شمال باختری مرکز شهرستان دامغان واقع شده است. جهت این کوه خاوری ـ باختری بوده و مختصات جغرافیایی قله آن در درازای 56 º 53 و پهنای 24 º 36 واقع شده است.

  •  کوه بابا احمد

 کوه بابا احمد داری ارتفاع 2307 متر است و در محدوده شهرستان دامغان، بخش امیرآباد، دهستان قساب رساق و در 90 کیلومتری جنوب خاوری مرکز شهرستان دامغان واقع شده است. جهت کوه شمال باختری ـ جنوب خاوری بوده و مختصات جغرافیایی قله آن در درازای 33 º 54 و پهنای 23 º 35 واقع شده است.

  •  کوه پمه نسام

 این کوه با ارتفاع 2854 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش مرکزی، دهستان رودبار، و در 40 کیلوتری شمال باختری مرکز شهرستان دامغان واقع شده است.

  •  کوه وروری

 این کوه با ارتفاع 2001 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش مرکزی، دهستان رودبار و در 30 کیلومتری شمال مرکز شهرستان دامغان واقع شده است. جهت کوه جنوب باختری ـ شمال خاوری است.

  • کوه تنوره

 این کوه با ارتفاع 2043 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش امیرآباد، دهستان قهاب رستاق و در 90 کیلومتری جنوب مرکز شهرستان واقع شده و جهت آن جنوب خاوری ـ شمال باختری است.

  • کوه لفارد

 این کوه با ارتفاع 2642 متر در محدوده شهرستان دامغان، بخش امیرآباد، دهستان تویه دروار، و در 50 کیلومتری جنوب باختری مرکز شهرستان دامغان واقع شده است.

  •   آتشگاه

 این کوه با ارتفاع 2985 متر در محدوده شهرستان گرمسار، بخش مرکزی، دهستان کهن آباد و در 60 کیلومتری شمال خاوری مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است.

  •  اژدها کوه

 این کوه با ارتفاع 1265 متر در محدوده شهرستان گرمسار، بخش مرکزی، دهستان لجران و در 11 کیلومتری باختر مرکز شهرستان گرمسار واقع شده است.


آثار تاریخی و فرهنگی

آب انبار

  • آب انبار ناسار

آب انبار ناسار یا همان نوحصار در جنوب قلعه ناسار گرمسار و در جوار جاده اصلی به روستا قرار گرفته است. سازنده این بنا طبق نوشته بالای سردر آب انبار مرحوم سیف الله معماریان سمنانی است. منبع اصلی، گنبدی شکل و آجرپوش است که بر تاق آجری و ضربی طرفین استوار است. در دو قسمت منبع، دو بادگیر برای خنک شدن آب زیر منبع در نظر گرفته شده است. منبع اصلی این آب انبار از نظر فیزیکی با سایر آب انبارها در سطح استان متفاوت و در نوع خود بی نظیر است. آب انبار مذکور امروزه قابل استفاده و بهره بهرداری نیست.

  • آب انبار گرمسار

بزرگ ترین آب انبار شهرستان گرمسار است كه از بناهای بسیار جالب این ناحیه به شمار می رود. این آب انبار در ضلع شمالی مسجد جامع گرمسار بنا شده است. منبع بزرگ و اصلی آن به صورت گنبد پله ای مدور آجری در داخل كوچه قرار دارد كه به صورت میدان گاهی درآمده است. تعداد پله های مدور آن از ابتدای زمین تا ابتدای بادگیر 24 پله است. ژرفای آب گیر آن در حدود 14 متر بود كه به مدت پنج ماه از سال آب آشامیدنی اهالی شهر و حومه آن را تأمین می كرد. سر در بزرگ و تاق گهواره ای آب انبار مذكور در سمت بازار بود كه اینك مسدود شده است. این آب انبار كه از بناهای بسیار جالب این ناحیه به شمار می رود؛ با حفظ ارزش تاریخی خود به مكان ورزشی تبدیل می شود.

  • آب انبار علی آباد

این آب انبار در 17 كیلومتری شرق گرمسار - ابتدای جاده ارتباطی به علی آباد واقع شده است و از آب انبارهای قدیمی منطقه به شمار می رود.

  • آب انبار کوشک

 آب انبار كوشك در روستای كوشك گرمسار - نزدیك بقاع امامزاده طاهر و مطهر قرار گرفته است.

  • آب انبار ده نمک

 بنای آب انبار ده نمك در روستای ده نمك گرمسار - در كنار جاده قدیم تهران - مشهد واقع شده است.

  • آب انبار قلی

 بنای آب انبار قلی در خیابان امام خمینی پشت هتل كومش كوچه ملاقزوینی و در 50 قدمی حمام تاریخی قلی واقع شده و براساس كتیبه تاریخی آن در سال 912 هجری شمسی ساخته شده است. سردرب آب انبار هیچ گونه تزیینی ندارد.

  • آب انبار کهنه دژ

این آب انبار در كوچه كهنه دژ در محله ناسار بالای سمنان قرار دارد. آب انبار كهنه دژسردر و پشت بغل های آجری با تزئینات زیگزاگ دارد كه در سال ۱۳۲۵ ه.ق به همت حاجی میرزا ملقب به دربان ساخته شده است. بر بالای مدخل ورودی آن، لوحه ای با اشعار منقوش كار گذاشته شده است.

  • آب انبار سرخه

آب انبار قدیمی سرخه بزرگترین، زیباترین و مهم ترین آب انبار این شهر است كه براساس معماری سنتی ناحیه كویری، گنبد عظیم مخروطی از نوع پله ای مدور بر روی آن احداث شده است كه بادگیر كوچكی دارد.

  • آب انبار کارخانه

 آب انبار كارخانه یكی از زیباترین آب انبارهای سمنان است كه در مجاورت كارخانه ریسندگی و بافندگی قرار دارد. این آب انبار در سال ۱۳۱۰ ه.ش توسط حاج علی نقی كاشانی تا جد معروف ساخته شده و سردری مزین به تزئینات آجری عالی و سقف گهواره ای كوتاهی با تزئینات آجری ساده دارد. ساختمان این آب انبار آسیب دیده و تخریب شده است.

آرامگاه                                      

  • آرامگاه بایزید بسطامی

این آرامگاه در شمال آرامگاه امامزاده محمد (ع ) در شهر بسطام قرار دارد. آرامگاه این عارف بزرگ، بسیار ساده و فاقد هر گونه تزئین است. بر روی قبر شیخ یك سنگ مرمر قرار دارد كه جملاتی از مناجات مشهور علی بن ابی طالب (ع ) بر آن حك شده است.

  • آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی

مربوط به دوره ایخانی می باشد. آرامگاه عارف نامی شیخ ابوالحسن خرقانی در قصبه خرقان در ۲۴ كیلومتری شاهرود قرار دارد. روی قبرشیخ، یك قطعه سنگ مرمر قرار دارد كه اشعاری بر آن حك شده است. در جوار این مقبره، مسجدی بود كه اینك محراب آن باقی مانده است. محراب مذكور گچبری های زیبا و استادانه ای دارد. چند دهه پیش در اطراف محراب مذكور و متناسب با آن مسجدی بنا شد.

  • آرامگاه ابن یمین فریومدی

شاعر قطعه سرا و دانشمند زمان خویش. آرامگاه ابن یمین فریومدی، شاعر معروف در روستای فرومد شاهرود قرار دارد. این ساختمان شش گوش است و سنگ قبر آن نیز شش ضلع كوچك دارد كه روی آن نوشته شده است : «آرامگاه امیرفخرالدین محمد ابن یمین الدین متخلص به ابن یمین، شاعری بوده است دانشمند كه دوران زندگی را باكمال مناعت و وارستگی به پایان رسانده است. دیوان كامل او در جنگ سربداران از بین رفته و دیوان دیگری تنظیم كرده كه به جای مانده است. تولد ۶۸۵ ه.ق، در گذشت ۷۶۹ ه.ق »

  • آرامگاه حکیم الهی

این آرامگاه در نزدیكی میدان امام خمینی (ره )، روبروی دبیرستان دهخدا واقع شده و مدفن یكی از چهره های تابناك فلسفه و حكمت سمنان است. بنای آرامگاه را ایوان و چند سالن و اتاق تو در تو تشكیل می دهد. بر پیشانی ایوان كتیبه ای از كاشی دیده می شود. آرامگاه مذكور به همت حاج عبدالجواد الهی فرزند حكیم الهی در سال ۱۳۲۱ ه.ش بنا شده است. بر بالای سر در ورودی آرامگاه دو نقش از كاشی لاجوردی مزین به نگاره حاج ملاعلی حكیم الهی و دعای اهل قبور حكاكی شده است. در اطراف و پیشانی سر در، تزئینات زیبای آجری دیده می شود. بر نقش های كاشیكاری بالای پنجره ها نیز عبارت لاحول و لاقوه الا بالله و برنقش دیگر اسامی محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین نگاشته شده است.

  • آرامگاه شیخ عمادالدین

این آرامگاه در شش كیلومتری شاهرود قرار دارد و مربع متساوی الاضلاعی است چهار تاق از خشت خام و چهار تاق از آجر دارد. در حوالی بقعه آثاری از یك عمارت و دو گنبد كوچكتر باقی مانده است.

  • آرامگاه شیخ حسن جوری

آرامگاه شیخ حسن جوری در روستای كلاته میرعلم فیروز آباد شاهرود قرار دارد و متشكل از یك اتاق و گنبد مدور روی آن است كه از خشت خام ساخته شده است. شیخ حسن جوری یكی از رهبران قیام سربداران و از شاگردان شیخ خلیفه و از رهبران سیاسی مذهبی قرن هفتم هجری قمری بود كه به دست وجی الدین مسعود در سال ۷۴۵ ه.ق به شهادت رسید. در حوالی مقبره شیخ حسن جوری، آثار قلعه ها و برج و باروی شهر جور به جا مانده است.

  • آستانه مبارکه حضرت یحیی بن موسی

در انتهای بازار جنوبی سمنان و در گوشه جنوب غربی تكیه معروف پهنه، بقعه ای با بارگاه رفیع و مجلل به نام حضرت یحیی(ع) وجود دارد. صاحب بقعه، فرزند حضرت موسی بن جعفر(ع) و یكی از مرشدان راه حق بوده كه در سال 198 هجری قمری هنگام مسافرت حضرت علی بن موسی الرضا(ع) از مدینه به مرو جزو ملتزمین ركاب بوده و وقتی به سمنان می رسند، حضرت رضا(ع) جهت ارشاد مردم این سامان برادر خویش، حضرت یحیی بن موسی(ع) را در سمنان مامور این امر مهم می نماید. بعد از شهادت حضرت امام رضا(ع) به تحریك مامون خلیفه عباسی، حضرت یحیی (ع) نیز به شهادت می رسد و در محل كنونی به خاك سپرده می شود.

  • آستانه مبارکه حضرت علی بن جعفر

امامزاده علی بن جعفر(ع) فرزند امام جعفر صادق(ع) و برادر بزرگوار حضرت امام موسی كاظم می باشد. این بقعه متبركه در مركز شهر سمنان و در خیابان رجایی واقع شده است مساحت فعلی مجموعه عرصه و اعیانی امامزاده حدود 3.500 متر مربع می باشد، مساحت بقعه 40 و مساحت كل بنا 550 مترمربع است. ساختمان این بقعه متبركه شامل گنبد، ایوان و حرم و دو سالن بزرگ در طرفین بقعه است كه اخیرا نسبت به بازسازی و كاشیكاری گنبد و دو سالن طرفین بقعه و تعمیرات مهتابی و راهروها اقدام شده است.

  • آستانه مبارکه حضرت علی بن اشرف

بارگاه علی اشرف (ع) در محله زاوغان سمنان و در خیابان امام حسین(ع) واقع شده است. حضرت علی اشرف، فرزند عمر اشرف بن امام زین العابدین(ع)، از علما علم حدیث بوده است. وی جد اعلی مادری سید مرتضی و سید رضی می باشد و ناصر كبیر، پادشاه دیلم و طبرستان، فرزند اوست. قسمتی از صحن امامزاده به محل دفن شهدای گرانقدر انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی اختصاص داده شده است.

  • آستانه مبارکه بقاع متبرکه علویان

 در محلات سمنان، خیابان خرمشهر، بقعه بزرگ و تاریخی وجود دارد كه به امامزاده علوی معروف است. با تحقیقاتی كه از سوی مرحوم آیت الله علامه حائری مازندرانی درباره سلسله نسب مدفونین این بقاع صورت گرفته و در لوحه ای ثبت و در حرم مطهر نسب گردیده است. مدفونین این بارگاه را ده تن ذكر نموده اند كه هشت تن آنها در داخل بنا و دو تن دیگر در خارج و در صحن شرقی دفن شده اند كه اسامی آنها عبارتند از : عبیدالله بن حسن كه با سایر سادات علوی در گرگان مجتمع بوده و سپس به بلاد قومس آمد، عبیدالله بن عباس ثانی فرزند حین بن عبیدالله ابوالفضل العباس(ع) و برادرزاده عبیدالله بن حسن، قاسم بن علی اشرف فرزند امام زین العابدین(ع) و برادر ناصركبیر پادشاه طبرستان و دیلم، عبیدالله اعرج بن حسین اصغر بن امام زین العابدین(ع) كه یكی از سادات جلیل القدر و نام آور زمان خود بوده است، ابو جعفر محمد فرزند قاسم بن علی اشرف كه از فقها، زهاد و عباد زمان خود بوده است، عبیدالله بن عبیدالله بن اعرج، برادر زین الدین علی صالح، عبدالله بن حسین اصغر برادر عبیدالله اعرج، قاسم بن عبدالله بن حسین اصغر، قاسم بن علی حمزه اكبر بن حسن بن عبدالله بن حضرت عباس(ع)، قاسم فرزند عبیدالله بن حسن كه از علمای عالیقدر و از اصحاب فاضل حضرت امام حسن عسگری و نماینده آن حضرت در خراسان، گرگان و قومس بوده است.

از دیگر امامزاده های استان می توان به امامزاده جعفر (ع) و امامزاده محمد (ع)، بقاع متبرکه زاوغان، بقعه عبدالعالی (ه) و عبدالمعالی (ع)، بقعه پیغمبران، بقعه پیر علمدار، بقعه امامزاده علی اکبر (ع)، مقبره شیخ علاء الدوله سمنانی و مقبرپیرنجم الدین سمنانی اشاره نمود.

بازارها

  • بازار دامغان

از لحاظ موقعیت مکانی، در راسته خیابان امام واقع و از غرب به شرق امتداد دارد. این بازار دارای سه دهنه ورودی از خیابان امام است و یک دهنه ورودی از طرف بلوار جنوبی و دهنه ورودی دیگر از سمت میدان امام می باشد. علاوه بر این ورودی ها، دارای یک ورودی به صورت مستقیم از طرف باغ جنت و یک ورودی فرعی از تکیه درب قلعه می باشد. سقف دالانی بازار، به صورت گنبدی که این گنبدها یک در میان دارای نور گیر می باشد. اکثر مغازه ها نیز دارای سقف گنبدی می باشند، ولی بعضی از مغازه ها به خاطر تعمیرات دارای سقف مسطح هستند. مغازه های جنب خیابان امام دارای دو درب ورودی، یکی از داخل بازار و یکی از خیابان امام می باشد. بازار دارای تویزه های جناغی است که بر روی نیم ستون های دیوار بازار زده شده است. تقریبا در وسط بازار به علت شیب و گودی در دو دهنه برای ورود از خیابان امام به وسیله پله به بازار راه می یابد ولی از ورودی های دیگر مستقیما وارد بازار می شود. تقریبا در وسط بازار درب چوبی بزرگی است که به کاروانسرا راه داشته که اکنون فقط همین درب باقی است. در ابتدای بازار از قسمت بلوار جنوبی به دلیل ساخت و ساز و تعمیرات توسط بازاریان و رعایت نکردن نحوه ساخت و حریم کاملا با بافت بازار مغایرت دارد در این قسمت امامزاده ای بنام امامزاده نورالله است. در سال 1378 قسمتی از پشت بام بازار کاهگل داده شده و همینطور در سال 1385 ناودان های مسیر باران نیز تعمیر گردیدند.

  • سرای رضایی

از بناهای اواخر دوره قاجاریه است که در حاشیه چهار راه بلوار دامغان قرار گرفته است. این بنا به صورت دو طبقه ساخته شده که طبقه دوم دارای ستون های گچی و سر ستون های گچبری با اشکال گل و بوته می باشد. همچنین در منتهی الیه طبقه دوم ساختمان های مسکونی قرار گرفته است. در طبقه اول بنا شکل تیمچه را به خود می گیرد. طاق این بنا از چوب بوده که نماسازی زیبایی با آن صورت گرفته است.

  • بازار سمنان

این بازار زیباترین از بناهای دوره قاجار می باشد و بر روی طاق های جناغی زیبایی استوار شده است. نور داخل بازار به وسیله نورگیرهای شیشه ای بزرگی که بر بالای هر طاق ساخته شده است تامین می گردد. عناصر کالبدی بازار سمنان را کاروانسرا، حمام، مسجد، تیمچه و تکیه تشکیل می دهند. سر در شمالی بازار آجرکاری شده و دارای پایه های سنگی و پشت بغل های زیبای کاشی کاری است. کتیبه ای از کاشی لاجوردی که قسمتی از سوره مبارکه "القراء" به خط ثلث را در بر دارد بر بالای سر در به چشم می خورد، بازار جنوبی یا بازار حضرت از خیابان امام خمینی شروع و به تکیه بزرگ پهنه و محله اسفنجان ختم می شود. سر در شمالی بازار حضرت مشابه سر در شمالی بازار جنوبی است. بازار طوری ساخته شده که در تابستان خنک و در زمستان نسبتا گرم می باشد. لازم به ذکر است راسته بازار شهر و بازار حضرت کنونی در اصل به هم متصل بوده است بازار اصلی شهر را تشکیل می داده است، ولی در زمان پهلوی اول به دلیل خیابان کشی و شهرسازی آن دوران، بازار بزرگ به وسیله خیابان امام خمینی فعلی به دو قسمت تقسیم شده است که هم اکنون به آن بازار شمالی و بازار جنوبی یا بازار حضرت گویند. این مکان از اماکن تجاری بسیار مهم گذشته و حال حاضر سمنان است. بازار سمنان از خیابان شهدا شروع و تا خیابان امام خمینی ادامه می یابد.

  • بازار شیخ علاءالدوله

این بازار که به سبب احداث خیابان، به دو قسمت تقسیم شده است، در قرن هشتم به همت شیخ علاءالدوله سمنانی عارف مشهور احداث و در دوره قاجاریه تعمیر و مرمت شده است. در دهه های اخیر نیز قسمتی از این بازار بازسازی و مرمت شده است.

حمام ها

  • حمام خوریا

بنای حمام خوریا که در تکیه خوریا و در نزدیکی مسجد جامع شهر دامغان واقع شده از آثار اواخر دوره قاجاریه است. حمام خوریا از دو قسمت زنانه و مردانه تشکیل شده است. قسمت زنانه از یک ورودی، سربینه هشت ضلعی، گرم خانه و قرینه با پوشش های طاق و گنبد تشکیل شده و قسمت مردانه نیز دارای سربنیه ای مربع شکل با چهار غرفه در هر ضلع و حوضی در میانه و گرم خانه، با پوشش های طاق گنبد است. روشنایی داخل حمام از طریق روزنه های تعبیه شده در گنبدها فراهم می شود.

  • حمام سیاه کوه توپه دروار

حمام سیاه کوه توپه دروار یکی از حمام های قدیمی دامغان است که در 60 کیلومتری شمال باختری دامغان واقع شده است.

  • حمام کلاته

 حمام کلاته در روستای کلاته در 42 کیلومتری شمال دامغان واقع شده است و از جمله حمام های قدیمی منطقه دامغان است.

  • حمام قدرت آباد

حمام قدرت آباد که در روستای قدرت آباد در 20 کیلومتری دامغان واقع شده است، از دیگر حمام های قدیمی شهرستان دامغان است.

  • حمام حداده

حمام حداده در روستای حداده در 28 کیلومتری دامغان واقع شده است و از جمله حمام های قدیمی شهرستان دامغان به شمار می آید.

  • حمام ناسار

حمام ناسار در بازار عمومی شهر سمنان و جنوب خاوری تکیه ناسار واقع شده است و نزدیک سه قرن قدمت دارد و یکی از بناهای دوره صفویه به شمار می آید. این حمام از معماری قدیمی و قابل توجهی برخوردار است.

  • حمام قلی

حمام قلی در خیابان امام خمینی سمنان، پشت هتل کومش در کوچه معروف به ملا قزوینی واقع شده است. در این حمام کتیبه ای که حاکی از تاریخ بنای اولیه آن باشد، وجود ندارد ولی عده ای تاریخ بنای آن را با آب انبار مقابل بنا هم زمان می دانند و اگر چنین باشد می توان حمام قلی را در زمره یکی از آثار قرن دهم به شمار آورد.

  • حمام نخست

حمام نخست، در ابتدای بازار عمومی سمنان و در کنار خیابان شهدا قرار دارد که نسبت به حمام های دیگر سمنان جدید است. این حمام دارای سه بخش سربینه، گرم خانه و خزانه و بیش از سه متر از کف خیابان مجاور پایین تر است. سردر اولیه حمام، دارای کاشی کاری و کتیبه ای از کاشی قرمز است تاریخ ساخت آن را 1349 هجری قمری ذکر کرده است.

  • حمام چهارسوق شاهرود

حمام چهارسوق به روایتی قدیمی ترین بنای حمام های منطقه شاهرود به شمار می رود. این طور که پیداست این حمام هم زمان با بنای مسجد امام حسن (ع) ساخته شده و چندین بار تعمیر و بازسازی شده است. این بنا در محله چهار سوق و مجاور مسجد امام حسن (ع) واقع شده و قدمت آن به دوره صفویه بازمی گردد. ورودی حمام در جانب خاوری و از گذر چهار سوق است. بنای حمام؛ متشکل از دو قسمت اصلی سربینه (رخت کن)، گرم خانه و فضاهای وابسته به آن ها است. با توجه به نقشه بنا، فضاهای اصلی حمام از نظم و طرح خاص و منظمی برخوردار نیست که بخشی از آن می تواند مربوط به بازسازی های مکرر بنا باشد. حمام با پوشش های طاق و گنبد مسقف شده و روزنه هایی با جام های شیشه ای در بالای گنبد آن برای تامین روشنایی فضای داخل تعبیه شده است. این بنا برخلاف دیگر حمام های تاریخی شاهرود که در عمق زمین ساخته شده، تنها یک متر با سطح گذر اختلاف دارد.

  • حمام امیریه

این حمام قدیمی از آثار دوره قاجار است و در عمارت امیر اعظم امیریه شاهرود قراردارد. این حمام دارای دو سالن اصلی با دیوارهای سنگی و سقف های گنبدی شکل آجری است. در هر سالن چهار ستون با سنگ های مدور و سرستون های حجاری شده با نقوش گل و بوته به انضمام یک حوض سنگی سفید رنگ در سالن اصلی کار گذاشته شده است. سردر و دالان ورودی این بنا با نقش های زیبایی تزئین شده است.

  • حمام پهنه و گرمابه حضرت

این حمام که مابین مسجد جامع و امامزاده یحیی در سمنان قرار دارد، در زمان سلطنت ابوالقاسم با برخان پادشاه تیموری (در سال ۸۵۶ ه.ق) و به دستور وزیر وی خواجه غیاث الدین بهرام سمنانی ساخته شده است. این بنا در زمان مظفرالدین شاه قاجار (در سال ۱۳۱۲ ه.ق) و به دستور حاج ملاعلی حکیم الهی دانشمند معروف تعمیر و تجدید بنا شد. ساختمان حمام مشتمل بر سه قسمت رختکن یاسر بینه، گرمخانه و خزانه است. یکی از قسمت های جالب توجه این حمام سر در زیبا و کاشیکاری شده آن است. در بالای در ورودی، اشعاری به خط نستعلیق خوانا و استادانه نوشته شده است. حمام پهنه از موقوفات مسجد جامع سمنان است و سازمان میراث فرهنگی استان، پس از باز پیرایی آن در سال ۱۳۷۳ آنرا به عنوان موزه مردم شناسی بازگشایی کرد.

از دیگر حمام های تاریخی در استان می توان حمام ناسار بالا، حمام سرخه، حمام عمومی دوزهیر، حمام لاسجرد و حمام روس ها در سمنان - حمام چهار سو، حمام حاجی نقی، حمام بازار نو و حمام بید آباد در شاهرود- حمام عمومی روستای قاطول، حمام روستای نه حصار و حمام چهار پاشلو در روستای کهک - حمام روستای کلاته، حمام عمومی فیروز آباد، حمام در روستای قدرت آباد، حمام روستای حداده در دامغان و حمام روستای یاتری علیا در گرمسار در روستای الله آباد را می توان نام برد.

کاخ ها

  • خانه صدیق

خانه صدیق در خیابان 12 فروردین میدان امام در جوار مجموعه لطفی ها در مرکز شهر دامغان قرار دارد و متعلق به دوره قاجاریه است. این خانه تاریخی به صورت دو اشکوبه است و اتاق های اصلی آن در ضلع شمالی این ساختمان قرار گرفته که دارای یک بادگیر نیز می باشد.

  • خانه یغماییان

شاید کمتر شاهرودی باشد که تا به حال از تنها خانه بادگیردار شاهرود که به سبک معماری یزدی ساخته شده دیدن کرده و یا اندک اطلاعی از آن داشته باشد. این خانه که به جای مانده از خانه های زیبای شاهرود قدیم است در خیابان تهران، خیابان ۸ شهریور (بهرام) واقع شده و در اوایل دوره پهلوی به سال ۱۳۰۴ه. ش به دست استاد مهدی حیدریان ساخته شده است. این بنا به لحاظ مشخصه های معماری سنتی در سطح شهرستان بی نظیر است. فرم پلان به صورت حیاط مرکزی بوده ورودی خانه در قسمت جنوبی با یک راهرو (دالان) به حیاط مرتبط است. بالاخانه که روی دالان قرار دارد و دسترسی به آن با یک پله مارپیچ از دالان امکان پذیر است. در قسمت ضلع غربی حیاط، بادگیر و حوضخانه و اتاق های مهمان، ایوان و آب انبار قرار دارد. در ضلع شمالی، اتاق های زمستانه قرار داردکه حداکثر نور و انرژی خورشید را در زمستان دریافت می کنند و نیز اتاق های تابستانه و سرداب (زیرزمین) در ضلع جنوبی قرار دارند که حداقل دریافت انرژی در تابستان را دارند. همچنین در ضلع شرقی اتاق های کم اهمیت (انباری) واقع شده اند. این خانه دارای تزیینات آجری در قسمت ورودی و ازاره بنا می باشد. نمای ساختمان گچ کاری شده و دارای قوس های نیم دایره زیبایی با درهای چوبی می باشد. این بنا در سال های گذشته توسط اداره میراث فرهنگی وقت خریداری، مرمت و به شماره ۴۰۲۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

  • خانه ابراهیم زاده

خانه تاریخی ابراهیم زاده در میدان فرهنگ یکی از محله های قدیمی دامغان که به محله امام معروف است، قرار دارد و معماری آن حاکی از تعلق این بنای تاریخی به اواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی است.

  • عمارت چشمه علی

ایالت قومس و شهر دامغان مورد توجه اولین پادشاه قاجار بود و به همین جهت، آغامحمد خان و فتحعلی شاه در چشمه علی دامغان ساختمان های زیبایی بنا کردند که در سال های اخیر باز پیرایی و مرمت شده اند. عمارت چشمه علی شامل دو قسمت است؛ یکی عمارت قراول خانه که بنایی خشتی است و معماری صفوی دارد و در زمان آغا محمد خان قاجار نیز مورد استفاده بود و دیگری بنایی دو طبقه و آجری است که شالوده سنگی دارد و در داخل یک دریاچه طبیعی قرار گرفته است. این بنا به دوره فتحعلی شاه مربوط است.

  • عمارت ابراهیم خان (شکارگاه ملاده)

در روستای ملاده سمنان دو عمارت بزرگ و دو طبقه زیبا به فاصله حدودا ۵۰ متری از یکدیگر قرار گرفته اند. مصالح اصلی بنا از خشت و آجر و نمای آن آجری است. معماری، نوع گچبری روی دیوارهای اتاق ها، ایوان ها و تاقنماها و نقاشی های زیبا دارد که شومینه های کوچک، زیبایی آن را دو چندان کرده است. سر در اصلی این ساختمان ها از جنس چوب است. بالای سردر ساختمان غربی سال تعمیر بنا را (سال ۱۳۱۰ ه. ق) نوشته اند. این بناها در سال ۱۲۸۷ قمری به همت ابراهیم خان حاکم دو دانگه و چهاردانگه برای سکونت شخصی احداث شده اند.

  • قصر عین الرشید

این قصر در دو کیلومتری شمال قصر شاه عباسی قرار گرفته است. این بنا از خارج ۸۶ متر طول و حداکثر ۴۷ متر عرض دارد و مشتمل بر دو حیاط بزرگ است. معبر ورودی به شکل ایوانی در جبهه جنوبی حیاط اصلی بنا شده است. در دو طرف ایوان ورودی دو تالار وجود دارد که از هر یک پنج در به حیاط قصر گشوده می شود در وسط حیاط تالار غربی ایوان با ۵/۱۸ متر طول و ۱/۵ متر عرض و ۲۵/۵ متر ارتفاع بزرگترین تالار کاخ است. تورفتگی های دیوارهای تالار شرقی تنگ تر و هلال تاق های آن نیز کوچکتر است. سه اتاق و یک شبه ایوان در ضلع شمالی حیاط وجود دارد که مطبخ و انبار مواد غذایی بودند. این کاخ از آثار دوره صفوی است.

  • قصر شاه عباس (قصر بهرام)

در دامنه شمالی ارتفاعات سیاه کوه در جنوب گرمسار، بناهای متروکی معروف به قصر به جا مانده است. قصر شاه عباسی معروف ترین بنای این مجموعه است. این قصر چهار گوش، چند برج و دو دروازه شمالی و جنوبی دارد. روکار آن از سنگ های بزرگ آهکی صیقل شده سفید رنگ است. این قصر شش برج دارد و سر درِ آن از سنگ بزرگ یکپارچه است. در دو طرف سردر ساختمان دو اتاق کوچک وجود دارد که قراولخانه نامیده می شود. در درون محوطه بزرگ بنا بیست اتاق کوچک و در سمت شرق آن صحن بزرگ ساده ای با تاق بلند ضربی احداث شده است. در بدنه غربی نیز تالاری گشاده با شاه نشین و تاقچه هایی در دور و ایوانی در جلو وجود دارد که سردابی کهنه نیز در زیر دارد. آب مورد نیاز قصر توسط لوله ها سفالی و سنگی از چشمه شاه در دامنه سیاه کوه تامین می شد. ساختمان این نهر آب، جالب و شگفت انگیز است. سفال های مکشوفه اطراف این بنا به دوره تیموری تعلق دارد که در دوره صفوی تعمیر و مورد استفاده قرار گرفته است.

  • قصر حرمسرا

این قصر در یک کیلومتری جنوب شرقی کاخ شاه عباسی قرار دارد و ظاهرا در هنگام مسافرت خاندان سلطنتی، حرمسرا و در سایر مواقع محل سکونت شکارچیان سلطنتی بوده است. این قصر مشتمل بر ایوان ها، تالارها، حرمسرا و اتاق های متعدد است.

کاروانسرا

  • کاروانسرای امیرآباد سپهسالار

این بنا در شهر امیریه یا امیرآباد در 15 کیلومتری جنوب غربی شهر دامغان واقع است. در دوره قاجار به دلیل موقعیت کشاورزی و زمین های حاصل خیز از موقعیت خوبی برخوردار بوده است. کاروانسرای سپهسالار که در اواسط دوره قاجار ساخته شده است از نظر پلان و معماری بسیار شبیه کاروانسرای صفوی می باشد و چهارایوانی است و دارای حجره ها و ایوان های متعدد و باربند و شاه نشین است.

  • کاروانسرای قوشه دامغان

این بنا در 35 کیلومتری غرب دامغان در مسیر جاده دامغان به سمنان واقع شده است. این بنـــا مربوط به دوره صفوی است و نسبت به کاروانسراهای دیگر آن دوره کوچکتر ساخته شده است. این بنا دارای 12 حجره و چهار ایوان و سردر ورودی و شاه نشین در اشکوب دوم با معماری جالبی ساخته شده است. حیاط مرکزی این بنا نسبت به کاروانسراهای مشابه کوچکتر بوده و دارای چهار باره بند و برجک در اطراف می باشد.

  • کاروانسرای آهوان

این کاروانسرا در 42 کیلومتری شرق جاده سمنان به دامغان قرار گرفته است. کاروانسرای شاه عباسی آهوان از مهمترین کاروانسراهای استان سمنان در دوره صفویه است که در منطقه سردسیر و کوهستانی آهوان با پلان چهار ایوانی احداث گردیده است.

  • کاروانسرای سنگی آهوان (رباط انوشیروانی)

منطقه آهوان که یک منطقه ییلاقی و سردسیر است و گاه در زمستان با باد و سرما و کولاک مدتی جاده بسته می شده است و امکان عبور و مرور نبوده و لذا مسافرین در کاروانسرا اتراق می کردند تا هوا مناسب شود و در این مدیریت مسافران جدید به مسافران قبلی می پیوستند. این بنا معماری جالبی دارد به طوری که حجره ها به داخل دالانی باز می شود تا سرمای زمستان کمتر هوای گرم حجره ها را تحت الشعاع قرار دهد.

  • کاروانسرای بدشت (شاهرود)

این کاروانسرا حدود ۸۰ درصد تخریب شده است، ولی تا حدود سال ۱۳۴۰ هجری شمسی نسبتا سالم بوده است. یعنی تا نزدیک به ۳۳۰ سال پس از احداث توانسته بود به خوبی در مقابل حوادث طبیعی مقاومت نماید. اکنون از عمر این بنا بیش از ۳۷۰ سال می گذرد اما با وجود این شنیده هایی از کهنسالان روستا حکایت از آن دارد که این بنا تا حدود سال ۱۳۴۰هجری شمسی (۴۴ سال پیش) نسبتا سالم بوده است. اغلب تخریب های این بنا از سال ۱۳۴۰ به بعد و عمدتا توسط عوامل انسانی صورت گرفته است. نقل می شود که از آجرهای این کاروانسرا برای ساخت مدرسه یا منازل در این روستا و روستاهای مجاور استفاده شده است.

  • کاروانسرای ده نمک

این کاروانسرای چهار ایوانی صفوی، در ۴۰ کیلومتری شرق گرمسار قرار دارد. سردر ورودی با دو گوشواره دو طبقه و طرح ذوزنقه در ضلع جنوبی آن قرار دارد.

  • کاروانسرای شاه عباسی لاسجرد

این کاروانسرا در روستای لاسجرد سمنان قرار دارد و از بناهای دوره شاه عباس اول صفوی است. کاروانسرا دو ایوانی با حیاط وسیع است که در اطراف حیاط آن ۲۴ حجره احداث شده است. دو ایوان بلند و بزرگ در غرب و شرق کاروانسرا وجود دارد که با درگاه کوتاه و چند پله به دالان های چهارگانه پشت مربوط می شوند. سقف این ایوان ها تاق ضربی بزرگی است که تزئینات مربع شکل تودرتو دارد. در چهار گوشه کاروانسرا، چهار مدخل ورودی با تاق های قوس دار، حیاط را به دالانی متصل می کند که در تقاطع و روبروی آن ها باراندازهایی طراحی و اجرا شده است.

  • کاروانسرای میاندشت

در دهکده میاندشت شاهرود، سه کاروانسرای متصل به هم وجود دارد که به کاروانسرای شاه عباسی معروف شده است. یکی از کاروانسراها در زمان شاه عباس اول ساخته شده و دو کاروانسرای دیگر در زمان های دیگر با پلانی چهار ایوانی ساخته شده اند که مصالح آن ها از آجر است.

  • کاروانسرای عباس آباد

این کارونسرای صفوی در روستای عباس آباد شاهرود قرار دارد. این کاروانسرا دارای چهار ایوان، دو بارانداز بزرگ و ۳۲ حجره مشرف به حیاط مرکزی است.

مساجد

  • مسجد تاریخانه دامغان

مسجد تاریخانه در دامغان واقع شده است و یكی از با عظمت ترین مسجد های این منطقه به شمار می رود. این بنا به دلیل سبك خاص معماری آن كه تلفیق سبك اسلامی- ساسانی است، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و آن را متعلق به سال های قبل از 200 هجری قمری می دانند. احتمالا تاریخانه در زمان تسلط اعراب بر ایران، آتشكده یا معبدی مذهبی بوده كه بعدها به مسجد تبدیل شده است. بنای مسجد تاریخانه كهن ترین و قدیمی ترین بنای اسلامی است كه تا كنون در این منطقه پا برجا بوده است.

  • مسجد امام

مسجد امام در مركز شهر سمنان واقع شده و یكی از مهمترین بناهای تاریخی و قابل اهمیت سمنان است كه معماری آن از هر حیث شایان تحسین و تمجید می باشد. در ایوان غربی مسجد تاریخ ختم بنا كه سال 1342 هجری قمری می باشد، ذكر شده است. این مسجد دارای گچبری ها و كاشیكاری های بسیار زیبایی است. این بنا تحت شماره 394 جزو آثار ملی به ثبت رسیده است.

  • مسجد جامع سمنان

مسجد جامع سمنان را می توان در زمره كهن ترین و قدیمی ترین آثار اسلامی شهر سمنان به شمار آورد كه با توجه به گمانه زنیها و حفاری های اخیر در قرن اول هجری به روی خرابه های آتشكده بنا گردیده است، ولی در طول زمان تعمیرات و تغییراتی در آن بوجود آمده است و در حال حاضر در بنای كنونی مسجد آثاری از دوره مغول و تیموری دیده می شود.

از دیگر مساجد استان می توان منار سلجوقی، مسجد جامع زاوغان، مسجد جامع سرخه، منار و مسجد علاء، مسجد جامع بسطام، مسجد جامع دامغان، مسجد حضرت مجتبی و تکیه آرادان را نام برد.

موزه

  • موزه سمنان یا حمام پهنه

گرمابه پهنه یکی از بناهای تاریخی سمنان است که 567 سال از تاریخ بنای اولیه آن می گذرد. محمد حسن خان صنیع الدوله از مورخان دوره قاجاریه از این حمام دیدن نموده و متن کتیبه سر در حمام را در کتاب (مطلع الشمس) آورده است. به استناد این کتیبه، حمام مورد بحث در ماه شوال ساله 856 ه.ق در عهد سلطنت میرازا ابوالقاسم بابرخان، پادشاه دوره تیموریان و به دستور وزیرش خواجه غیاث الدین محمد بن خواجه تاج الدین بهرام سمنانی ساخته شده است. این بنا در سال 1355 طی شماره 1022 در فهرست ثبت آثار ملی قرار گرفته است. حمام پهنه به مساحت تقریبی 1000 متر مربع در شمال غربی تکیه پهنه ساخته شده است.

  • موزه شاهرود (ساختمان بلدیه)

این موزه در ضلع شمالی ساختمان شهرداری و فرمانداری شاهرود قرار دارد. ساختمان موزه با سبک معماری مربوط به اواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی در دو طبقه با ۳۰۶ متر زیر بنا ساخته شده است. این بنا شامل دو بخش باستان شناسی و مردم شناسی است. در بخش باستان شناسی آثار به دست آمده از حفاری های تپه سنگ چخماق شاهرود، تپه حصار دامغان (۵۸۰۰ سال ق.م.)، تپه خوریان شاهرود (۷۰۰۰ سال ق. م)، تپه بلوار شهر شاهرود (۱۰۰۰ سال ق.م) که شامل اشیای سفالی، برنزی و آبگینه است، در آن نگهداری می شود. در بخش مردم شناسی نیز غرفه هایی از قبیل: کشاورزی، دامداری، پوشاک، ابزار تدفین، اسناد و قباله ها و بالاخره پرده داری و تعزیه خوانی به نمایش گذاشته شده است.

پل

  • پل بزی

بنای پل بزی که به بز پل دامغان نیز مشهور است در 14 کیلومتری شمال غربی دامغان و در مسیر جاده دامغان - چشمه علی، بر روی رودخانه چشمه علی ساخته شده و منسوب به دوره قاجاریه است. پل بزی به طول 16 متر دارای یک دهانه بزرگ با طاق جناغی بوده است.

  • سد آب پخشان

سد آب پخشان از سدهای قدیمی منطقه دامغان است که در دو کیلومتری شمال دامغان و در محلی به نام آب پخشان، واقع شده است. در گذشته بر روی رودخانه چشمه علی سدی برپا بوده که متاسفانه از بین رفته ولی ظاهرا از آثار دوره ساسانی بوده و وظیفه اصلی آن، بالا بردن سطح آب و تقسیم و هدایت آن به جهات و آبادی های مختلف بوده است امروزه بر روی این رودخانه و بر روی سد قدیمی بند جدیدی برپا شده است.

  • پل ابریشم شاهرود

پل سرچشمه در مجاورت شهر شاهرود و در مسیر شاهرود - مشهد؛ بر روی رودخانه شاهرود ساخته شده و منسوب به اواخر دوره قاجاریه است. وجه تسمیه پل سرچشمه، به خاطر ورودی رودخانه شاهرود و مظهر قنواتی است که در کنار پل وجود دارد.

برج

  • برج پیرعلمدار

این برج نزدیک مسجد جامع و مدرسه فتحعلی بیگ دامغان قرار دارد. این مقبره در سال ۴۱۷ ه.ق به صورت برح مدور آجری با گنبد مخروطی پیازی ساخته شده است. این بنا که ۱۳ متر ارتفاع دارد، به دلیل کتیبه خط کوفی مشبک بسیار معروف است. ساختمان مذکور مقبره محمد بن ابراهیم، پدر ابوحرب بختیار، ممدوح منوچهری دامغانی (شاعر) است.

  • برج کاشانه بسطام

این برج در جنوب شرقی مسجد جامع بسطام از توابع شاهرود قرار دارد. ارتفاع این برج از داخل ۲۴ متر و از بیرون ۲۰ متر است. پلان خارجی آن کثیرالاضلاع منتظم سی ضلعی است. در ضلع جنوب غربی این برج کلمه"الرحمن الرحیم" با خط ثلث بسیار زیبایی نوشته شده است. برخی از خاور شناسان از جمله گدار بر این عقیده اند که این بنا از آثار غازان خان مغول است و اسم اصلی آن غازانه بوده که به مرور زمان (بدون توجه به اصل آن) به کاشانه تبدیل شده است.

  • برج چهل دختران

این برج در خیابان حکیم الهی سمنان قرار دارد. مردم سمنان معتقدند برج مذکور را چهل دختر تارک دنیا، با گل و خشت ساخته اند. تاریخ بنای برج به زمان قبل از اسلام مربوط است. این برج هشت ضلعی بین ۱۲-۱۰ متر ارتفاع دارد. ضخامت دیوار تقریبا ۵۰ تا ۶۰ سانتی متر است. برج مذکور به دلیل توسعه شهری در داخل حیاط مدرسه قرار گرفته است.

  • گنبد چهل دختر

این برج در خیابان فلاحی دامغان قرار دارد و از بناهای دوره سلجوقی است که در سال ۴۴۶ هجری قمری به دستور ابوشجاع (موسوم با اسفارنکی بن اصفهانی) از آجر ساخته شده است. نزدیک گنبد این برج، کتیبه ای به خط کوفی با تزئینات زیبای آجری و قطار بندی های جالب کار شده است. بر بالای در چوبی این برج کتیبه دیگری به خط کوفی وجود دارد.

 قلعه ها و ارگ ها

  • قلعه های سارو

این قلعه ها در ده کیلومتری شمال شرقی سمنان در ناحیه کوهستانی سارو قرار دارند. قلعه شمالی بر اثر گذشت زمان تا اندازه ای ویران شده، ولی اسکلت محکم آن هنوز به جا مانده است. قلعه جنوبی، ظاهرا سه طبقه بود که طبقه اول آن محل چارپایان، طبقه دوم محل سکونت رعایا و طبقه سوم محل سکونت فرماندهان بود، که معبد، حمام و آبدارخانه نیز داشته است. در چهار گوشه هر یک از قلعه های سارو،برج هایی ساخته شده که بسیار جالب و دیدنی است. تاریخ بنای اولیه این قلعه ها را به دوره پیشدادیان و کیانیان نسبت می دهند. این قلعه ها به مدت دو قرن مرکز تجمع فرقه باطنیان بود.

  • قلعه پارت ها

این قلعه در شش کیلومتری شاهرود قرار دارد و به دوره پارت ها و ساسانیان (دو هزار سال قبل) مربوط می شود. در درون این قلعه، بقایای کوه آجر پزی و سفالینه های مربوط به آن دوران یافت شده است. قلعه مذکور نقشه ای مستطیل دارد و در چهار طرف آن تاق های فرو ریخته قوسی شکل مشاهده می شود.

  • قلعه های پاچنار

این قلعه ها در جنوب غربی میدان ابوذر سمنان قرار دارند. بعضی ها تاریخ بنای این قلعه ها را به دوران طاهریان نسبت می دهند. قلعه غربی پاچنار بیش از ۱۳ متر ارتفاع و دو برج دیده بانی مدور به قطر دو متر دارد. این قلعه بنای دو طبقه نامنظم است ودر حال حاضر چند خانواده در آن سکونت دارند. قلعه شرقی نیز کوچکتر از قلعه غربی است و یک برج دیده بانی نیمه ویران دارد. در بنای قلعه غربی از خشت های خام بزرگ و سنگ و در بنای قلعه شرقی از خشت خام استفاده شده است.

  • قلعه های روستای مایان

این سه قلعه به نام های قلعه بالا، قلعه پایین و قلعه حرم در جنوب آبادی مایان قرار دارند و قلعه بالا هفتصد سال قدمت دارد. این قلعه مربع، چهار برج به ارتفاع هشت متر دارد که سه برج آن در حال تخریب است. تکیه یا حسینیه ده در داخل همین قلعه قرار دارد. قلعه پایین که در فاصله دو هزار متری قلعه بالا واقع شده پلانی مستطیل دارد ودیوارها و برج های آن آسیب کم تری دیده اند. قلعه حرم نیز پلانی مستطیل دارد و دو ضلع شمالی و جنوبی آن بلندتر است. قلعه مذکور شش برج با ارتفاع هشت متر دارد.

آتشکده

  • آتشگاه سمنان

این آتشگاه در محله اسفنجان سمنان قرار دارد. این آتشکده و آتشگاه به دوره های قبل ازاسلام مربوط است و در حال حاضر، خرابه هایی از آن باقی مانده است.

  • آتشکده آبادی صبح

این آتشکده در پنج کیلومتری شمال غربی آبادی قوشه دامغان واقع شده و در حال حاضر فقط ستون های عظیم و قطور آن باقی مانده است.

مدارس قدیمی

  • مدرسه حاج فتحعلی بیگ (پامنار)

این‌ مدرسه‌ در محله‌ قیصریه‌، روبروی‌ در شمالی‌ مسجد جامع‌ قرار دارد. در طرفین‌ در ورودی‌ مدرسه‌ و ایوان‌ آن‌ دو سكو و در كمرگاه‌ ایوان‌ آن‌ كتیبه‌ای‌ گچبری‌ شده‌ حاوی‌ اشعاری به خط ثلث قرار دارد. این مدرسه را حاج فتحعلی بیگ قاجار در سال ۱۱۱۸ هجری قمری در زمان سلطنت شاه سلطان حسین صفوی بنا كرد و موقوفاتی را نیز برای آن مقرر كرد.

  • مدرسه بید آباد

 این مدرسه از آثار دوره قاجار است و از خشت خام بنا شده است. صحن این مدرسه مرمت و نوسازی شده است

  • مدرسه بازار

 این مدرسه از آثار دوره قاجار است و در سال ۱۲۰۶ هجری قمری از خشت خام بنا شده است. این مدرسه پلان مستطیل دارد و در هر چهار ضلع آن حجره هایی ساخته شده كه چهار حجره آن طلبه نشین است. حوض سر پوشیده ای نیز در وسط مدرسه قرار دارد

دارالحکومه سمنان

این بنا در میدان ابوذر غفاری سمنان قرار دارد. ساخت بنای دارالحکومه را به دوره فتحعلی شاه قاجار نسبت می دهند. این بنا که به وسیله دو دالان باریک و طویل به بیرون باز می شود، شامل حیاط وسیع و اتاق های متعدد در اطراف است. بادگیر بلند آن بیش از ۱۰ متر ارتفاع دارد و چهار گوش است. این بادگیر پنجره هایی برای نورگیری و عبور جریان هوا و خنک کردن هوا دارد.

دروازه جنوبی ارگ

این دروازه از آثار ناصرالدین شاه قاجار است. ساختمان بالای دروازه جنوبی در دو طبقه ساخته شده است که در طرفین راهرو طبقه اول و در طبقه بالا اتاق هایی دارد.

دروازه ارگ

دروازه ارگ در تقاطع خیابان آیت الله طالقانی و شیخ فضل الله نوری سمنان قرار دارد. دروازه ارگ در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار طی سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۵ ه.ق ساخته شده است. بنای اصلی دروازه از آجر است و بیش از هفت متر ارتفاع دارد. تاق اتاق ها ضربی و تاق اتاق اصلی به صورت گنبد کم خیز است. یکی از شاهکارهای این بنای تاریخی، سر در جالب توجهی است که در آن تصویر تاریخی نبرد رستم و دیو سپید به طرز خیره کننده ای بر روی کاشی هفت رنگ نقش شده است. کتیبه های این بنا از آثار هنرمند به نام سمنان، سید محمد باقر طباطبایی سمنانی است. درهای دروازه ارگ از الوار قطور با گل میخ های آهنی است. این بنا، بعد از انقلاب اسلامی توسط سازمان میراث فرهنگی استان مرمت و بازسازی شده است.

میدان باستانی دلازیان

این میدان در هشت کیلومتری جنوب شرقی سمنان و در انتهای اراضی کشاورزی هفت تپه قرار دارد. بلندی و وسعت دامنه های هریک از تپه ها متفاوت است. نوع معماری و ابعاد خشت ها نشان می دهد که این تپه ها به اوایل هزاره اول مربوط اند.

آسیاب های آبی

در سمنان و روستاهای اطراف آن، بقایای آسیاب های آبی قدیمی به جا مانده است. بنای اصلی آسیاب های آبی، مدور و استوانه ای است. بعضی از آسیاب ها نیز، سقف گنبدی شکل، پله ای، مدور وکوچک دارند. در شهرستان سمنان سه آسیاب نسبتا سالم به جا مانده که یکی از آن ها در بلوار قایم، دومی در کوچه ای در خیابان قدس و سومی در شمال میدان امام حسین (ع) واقع شده اند.

یخدان های تاریخی

یخدان ها محل انبار یخ در فصل زمستان به منظور استفاده از فصل گرم سال بود. مهم ترین یخدان های قدیمی استان عبارتند از: یخدان محله آتشگاه، یخدان بیابانک در روستای بیابانک، یخدان خزانه در روستای گرمه سمان، یخدان روستای میان آباد شاهرود، یخدان مزج در کنار راه آسفالته مزج به کلاته حنچ، یخدان روستای عباس آباد، یخدان روستای شه سفید گرمسار، یخدان در روستای کردوان گرمسار و یخدان های شهرسرخه.


موسیقی محلی

موسیقی استان سمنان با تاثیر پذیری از مقامات و ملودی های مازندرانی، خراسانی، اقوام مهاجر ترک، امروزه بیشتر به صورت اشکال موسیق کلاسیک ایرانی و تا حدودی هم با اشکال موسیقی فولک ویژه اقوام مهاجر ترک زبان خودنمایی می کند. در حال حاضر عمده ترین جریان موسیقی استان، موسیقی کلاسیک و معاصر ایرانی است و مراکز آموزش و تبلیغ محدود آن، در شهرهای بزرگ استان ایجاد شده است.


صنایع دستی

استان سمنان از مراکز قابل توجه صنایع دستی کشور است. در این استان انواع صنایع دستی نظیر قالیبافی، گلیم بافی، نمد مالی سرامیک و سفالسازی و... وجود دارد که هر یک از آن ها سوغاتی گرانقدری برای بازدید کنندگان از استان محسوب می شوند.

 مهم ترین صنایع دستی استان عبارتند از:

از صنایع دستى رایج در استان مى توان به انواع جاجیم، قالى، گلیم، قالیچه، سفره هاى قلمکار، سفال سرامیک و نمد اشاره کرد. پسته دامغان نیز از بهترین سوغاتى هاى این استان می باشد.

  • نمد مالی

یکی دیگر از صنایع دستی که قدمتی دیرینه در استان سمنان دارد، نمد مالی است. وضعیت فعلی تولید نمد در استان سمنان از نظر کمی و کیفی بسیار مطلوب است و مراکز تولید نمد در استان، شهرستان سمنان، دامغان و روستای ابرسیج شاهرود است. مواد اولیه مصرف شده در نمد مالی پشم است که در اندازه های مختلف تهیه می شود. آنچه در نمد مالی می توان مشاهده کرد، ذوق و هنر، به همراه تحرک تولید کننده است. تولیدات این زحمات کشان علاوه بر استفاده شخصی به روستاهای شمالی استان و شهرستان مازندران ارسال می شود

  • گلیم بافی

 گلیم به عنوان نخستین زیرانداز بشر، دارای سابقه تولیدی بسیار طولانی است. بافت گلیم اگر چه به گونه بسیار ساده آغاز شده، اما در طول سالیانی که از عمر آن می گذرد، هنرمندان ایرانی در تکمیل آن نقش فوق الاده چشمگیر ایفا کرده اند و توانسته اند آن را به عنوان محصولی برخوردار از ارزشهای هنری و مصرفی توامان حتی روانه بازارهای خارجی کنند. گلیم که در مقایسه با قالی دارای شیوه بافتی آسانتر است و به همان نسبت قیمت ارزانتری دارد، هنری در انحصار روستا نشینان و عشایر به حساب می آید. روستاهای شهرستان گرمسار، سمنان و روستاهای کندو، خیج و رضا آباد شاهرود از مراکز تولید اصلی گلیم در استان سمنان هستند.

  • قالیبافی

قالیبافی و تولید قالی و قالیچه از دیرباز یکی از تولیدات مهم استان سمنان به شمار می رفته است. این منطقه که در دوران قبل، دارای استادان زبردست قالیباف و طراح نقش قالی بود و قالی ها و قالیچه های نفیسی از دارهای آنان به عمل می آمد. به دلیل ورود فرش های ماشینی به بازار و نداشتن صرفه اقتصادی و همچنین نبود پشتوانه نیروی کاری و طراح قالی و نیز به دلیل کهولت تدریجی استادان و کارگران قالیباف، این رشته دچار رکود فاحش شده است. امروز قالیبافان استان از نقش و طرح سایر مناطق مانند تبریز، مشهد، اصفهان، نایین، کاشان، یزد و کرمان استفاده می کنند. در زمینه بعضی از قالی ها گل های اسلیمی، شکوفه ها، غنچه ها و برگ های گوناگون با شاخه های ظریف دیده می شود و در بعضی از طرح های شاه عباسی، افشان، ترنجی، خوشه، برگ فرنگی، درختی، شکارگاه و... مورد استفاده قرار می گیرد یا ترکیبی از این طرح ها هستند. بخش مهدی شهر و شهرستان شاهرود از مراکز مهم تولید قالی و قالیچه در استان سمنان به شمار می روند.


روستاهای هدف گردشگری

نام روستا

شهرستان

آرادان

گرمسار

کلاته رودبار

سمنان دامغان

رشم

دامغان

حسن آباد

دامغان

دروار

دامغان

ملاده

مهدی شهر

چاشم

سمنان

 

برآورد سطح، تولید و عملکرد در هکتار محصولات زراعی استان در سال زراعی 89-1388

                                                                                                                                     ((واحد: هکتار - تن - کیلوگرم))

نام محصول سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
غلات گندم

31042

6239

37281

142593

15731

158324

4593,6

2521,4

جو

15205

4739

19944

61544

7073

68617

4047,6

1492,6

جمع

46247

10978

57225

204137

22805

226942

- -
حبوبات لوبیا

100

1960

2060

144

2008

2152

1436,5

1024,5

عدس

30

4269

4299

38

4973

5011

1256,9

1164,9

جمع

130

6229

6359

181

6981

7162

- -
محصولات صنعتی پنبه

4546

0

4546

9956

0

9956

2190

0

چغندرقند

2268

0

2268

94233

0

94233

41549

0
سایر دانه های روغنی

562

3861

4423

633

3371

4004

-

-

جمع

7376

3861

11237

104822

3371

108193

- -
سبزیجات سیب زمینی

4501

0

4501

88404

0

88404

19641

0

پیاز

2200

0

2200

55000

0

55000

25000

0

گوجه فرنگی

2611

0

2611

80449

0

80449

30811,6

0

سبزیجات گلخانه ای

2

0

2

300

0

300

200000

0

سایر سبزیجات

1097

0

1097

1718

0

1718

-

-
جمع

10411

0

10411

225871

0

225871

- -
محصولات جالیزی خربزه

5670

0

5670

114150

0

114150

20132,3

0

هندوانه

1600

0

1600

33151

0

33151

20719,2

0

خیار

31

0

31

449

0

449

14483,9

0

خیار گلخانه ای

104

0

104

20183

0

20183

195000

0

سایر محصولات جالیزی

139

0

139

1598

0

1598

-

-

جمع

7544

0

7544

169530

0

169530

- -
نباتات علوفه ای یونجه

5401

196

5597

45000

200

45200

8331,8

1020,2

سایر نباتات علوفه ای

3414

280

3694

109904

1820

111724

-

-

جمع

8815

476

9291

154904

2020

156924

- -
سایر محصولات

119

12

131

169

7

176

- -
جمع کل

80641

21556

102197

859614

35183

894797

- -

 

 منابع:

  1.  لوح فشرده اطلس ایران نما - موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه
  2.  آمارنامه کشاورزی در سال زراعی 89-1388 - دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی
  3. دانشنامه آزاد ویکی پدیا
  4. سایت جامع گردشگری ایران
  5. پایگاه خبری روستانیوز

آخرین اخبار روستایی استان

roostanews.com
  • خرید تضمینی گندم از کشاورزان استان سمنان آغاز شد ()
  • دشت شقایق های کالپوش، بهشتی سرسبز برای طبیعت گردی ()
  • افزایش دو برابری سامانه‌های نوین آبیاری در استان سمنان ()
  • التیام زخم رانش زمین در دشت شقایق ها ()
  • برگزاری هفتمین یادواره چهار شهید والامقام روستای آستانه دامغان ()
  • ۳۲۹ خانه درحسین آباد کالپوش تخریبی است ()
  • جشنواره سفر به دشت شقایق کالپوش 17 خرداد برگزار می شود ()
  • مهار سیلاب در روستای نظامین سرخه ()
  • خسارت بارندگی به روستاهای دامغان ()
  • کشف دام غیر مجاز در سرخه استان سمنان ()
  • بازگشت به کسب و کار روستا ()
  • عشایر نمونه کامل ‌اتکا به توان داخلی و رونق تولید هستند ()
  • طرح هادی گردشگری محور توسعه روستاهای سمنان می شود ()
  • 220 آبگرمکن خورشیدی و تنورگازی بین روستاییان سمنان توزیع شد ()
  • 90 درصد اعتبار وام مشاغل خانگی و روستایی جذب شد ()
  • چهار روستا با تانکر آبرسانی می شود ()
  • فعالیت ۳۸ خانه قرآن روستایی در سمنان ()