صفحه اصلي >  امکانات و خدمات  > با استان ها > استان مرکزی > استان مرکزی را بیشتر بشناسیم 
سه شنبه ٠٢ آبان ١٣٩٦

استان مرکزی تقریبا در مرکز ایران قرار دارد. این استان از شمال به استان های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان های لرستان و اصفهان و از شرق به استان های تهران، قم و اصفهان محدود است. این استان مساحتی معادل 29128 کیلومتر مربع دارا می باشد. مرکز این استان شهر اراک است. شهرهای مهم این استان عبارتند از خمین، ساوه، محلات، دلیجان، تفرش، شازند، فراهان، آشتیان و اراک. این استان از 12 شهرستان، 23 بخش، 33 شهر، 66 دهستان و 1491 روستا تشکیل شده است. 

 

شهرستان های استان مرکزی

ردیف شهرستان

توضیحات

(بر اساس تقسیمات کشوری سال 1393)

تعداد بخش تعداد شهر تعداد دهستان

1

آشتیان

شهرستان آشتیان یکی از شهرستانهای استان مرکزی است. شهرستان آشتیان در مرکز استان مرکزی و در شمال شهرستان اراک واقع و مرکز آن شهرستان آشتیان است. این شهرستان از شمال و باختر به شهرستان تفرش، از جنوب به شهرستان اراک و از شمال خاوری و خاور به شهرستان قم محدود می شود. مساحت این شهرستان 1240 کیلومترمربع و دارای 17105 نفر جمعیت می باشد.

بخش ها: مركزی

شهرها: آشتیان

دهستان ها: سیاوشان- گركان- مزرعه نو

1 1 3

2

اراک

شهرستان اراک با مساحت 4067 کیلومترمربع یکی از شهرستان های استان مرکزی است. مرکز آن شهر اراک است. شهرستان اراک از شمال به تفرش، از مغرب به همدان و ملایر، از مشرق به شهرستان محلات و از جنوب به شهرستان خمین و شازند محدود شده است. طبق سرشماری سال 1390 جمعیت این شهرستان بالغ بر 599634 نفر بوده است. اهالی این شهرستان عمدتا به فارسی و در بخش هایی به گویش وفسی و در برخی روستاها به زبان ترکی تکلم می کنند.

بخش ها: مركزی- ساروق- معصومیه

شهرها: اراک- داودآباد- ساروق- کارچان

دهستان ها: امان آباد- امیریه- داودآباد- ساروق- سده- شمس آباد- مشک آباد- مشهد الكوبه- مشهد میقان- معصومیه- حاجی آباد

3 4 11

3

تفرش

شهرستان تفرش یکی از شهرستان های استان مرکزی است. این شهرستان در شمال و شمال غربی به شهرستان های فراهان و آشتیان و جنوب غربی ساوه واقع شده و مرکز آن شهر تفرش است. از شمال به ساوه، از جنوب و مغرب به اراک، از شرق به قم محدود شده و مساحت آن حدود 1705 کیلومتر مربع است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان تفرش در سال 1390 برابر با 25912 نفر بوده است. زبان مردم شهرستان تفرش فارسی است. اهالی روستاهای فریسمانه، کهلو علیا، وسمق، و... ترک زبان هستند اما به زبان فارسی نیز آشنایی دارند. مردم روستای کهک به زبان تاتی که زبان اصلی منطقه بوده صحبت می کنند. کلیه روستاهای دیگر این شهرستان فارسی زبان هستند.

بخش ها: مركزی

شهرها: تفرش

دهستان ها: بازرجان- خرازان- رودبار- كوه پناه

1 1 4

4

خمین

شهرستان خمین یکی از شهرستان های استان مرکزی است. شهر خمین مرکز این شهرستان است. شهرستان خمین، جنوبی ترین شهرستان استان مرکزی محسوب می شود از شمال به شهرستان اراک و سربند، از شرق به محلات، از جنوب به گلپایگان (استان اصفهان) و از غرب به الیگودرز (استان لرستان) محدود می گردد. وسعت این شهرستان 2394 کیلومتر مربع است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان خمین در سال 1390 برابر با 107368 نفر بوده است.

بخش ها: مركزی- كمره

شهرها: قورچی باشی- خمین

دهستان ها: آشناخور- چهارچشمه- حمزه لو- خرم دشت- رستاق- صالحان- گله زن

2 2 7

5

خنداب

شهرستان خنداب یکی از شهرستان های تازه تاسیس در استان مرکزی است. شهرستان خنداب با مساحت حدود 1365 کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر 58262 نفر از شمال به شهرستان های کمیجان، از شرق به شهرستان های اراک، از جنوب به شهرستان شازند، از غرب به شهرستان استان همدان محدود می شود.

بخش ها: قره چای- مركزی

شهرها: خنداب- جاورسیان

دهستان ها: اناج- جاورسیان- خنداب- دهچال- سنگ سفید

2 2 5

6

دلیجان

شهرستان دلیجان یکی از شهرستانهای استان مرکزی است و مرکز آن شهر دلیجان است. این شهرستان از شمال به استان قم و از جنوب به استان اصفهان و از شرق به شهرستان کاشان و از غرب به شهرستان محلات همسایه بوده و مساحت آن ۲۱۷۰ کیلومتر مربع می باشد. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان دلیجان در سال 1390 برابر با 48986 نفر بوده است.

بخش ها: مركزی

شهرها: دلیجان- نراق

دهستان ها: جاسب- جوشق- دودهك- هستیجان

1 2 4

7

 زرندیه

شهرستان زرندیه با مرکزیت شهر مامونیه و مساحت 4163 یکی از شهرستانهای استان مرکزی ایران است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان زرندیه در سال 1390 برابر با 57153 نفر بوده است.این شهرستان در کنار ساوه و در قسمت شمال استان مرکزی واقع شده است. این شهرستان از شمال و باختر به استان های تهران و قزوین و از جنوب به شهرستان ساوه محدود می شود.

بخش ها: خرقان- مركزی

شهرها: رازقان- پرندک- خشکرود- زاویه- مامونیه

دهستان ها: الویر- حكیم آباد- خشك رود- دوزج- رودشور- علیشار

2 5 6

8

ساوه

شهرستان ساوه یکی از شهرستان های استان مرکزی است با مساحت 4612 کیلومترمربع که مرکز آن شهر ساوه است. شهرستان ساوه از شمال به استان قزوین از جنوب به شهرستان تفرش و استان قم و از شرق به استان تهران و قم و از غرب به استان همدان محدود می گردد. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان ساوه در سال 1390 برابر با 57153 نفر بوده است.

بخش ها: نوبران- مركزی

شهرها: آوه- ساوه- غرق آباد- نوبران

دهستان ها: آق كهریز- بیات- شاهسونكندی- طرازناهید- قره چای- كوهپایه- نورعلی بیك

2 4 7

9

شازند

شهرستان شازند (همچنین شهرستان سربند) با دارابودن مساحت 2645 کیلومترمربع یکی از شهرستانهای استان مرکزی است. مرکز این شهرستان، شهر شازند است که در ۳۳ کیلومتری جنوب غربی اراک قرار دارد. این شهرستان از شمال به شهرستان اراک، از جنوب به بخش مومن آباد (استان لرستان)، از خاور به شهرستان محلات و از باختر به شهرستان بروجرد (استان لرستان) محدود است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان شازند در سال 1390 برابر با 117746 نفر بوده است.

بخش ها: مركزی- زالیان- قره كهریز- سربند

شهرها: هندودر- توره- آستانه- شازند- شهباز- مهاجران

دهستان ها: آستانه- پل دوآب- زالیان- قره كهریز- كزاز- كوهسار- مالمیر- نهر میان- هندودر

4 5 9

10

کمیجان

شهرستان کمیجان یکی از شهرستانهای تابعه استان مرکزی است که 1244 کیلومترمربع مساحت دارد. مرکز آن شهر کمیجان است که در ۹۶ کیلومتری شهر اراک قرار دارد. ترکی و تاتی زبانهای اصلی مردم منطقه هستند. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان کمیجان در سال 1390 برابر با 39340 نفر بوده است.

بخش ها: مركزی- میلاجرد

شهرها: کمیجان- میلاجرد

دهستان ها: اسفندان- خسروبیک- وفس- میلاجرد

2 2 4
11 فراهان

شهرستان فراهان دارای دو بخش (مرکزی، خنجین) در استان مرکزی ایران است که در سال ۱۳۸۹ به طور رسمی شهرستان شد. شهرستان فراهان با مساحت 1499 کیلومترمربع یکی از شهرستان های استان مرکزی می باشد. این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، 30042 نفر جمعیت دارد.

بخش ها: مرکزی- خنجین

شهرها: خنجین- فرمهین

دهستان ها: تلخاب- خنجین- فرمهین- فشک

2 2 4

12

محلات

شهرستان محلات با دارا بودن 1996 کیلومترمربع یکی از شهرستان های استان مرکزی ایران است. مرکز آن، شهر محلات است. محلات یکی از شهرستان های استان مرکزی از شمال به شهرستان قم، از شمال باختری به شهرستان تفرش، از باختر به شهرستان های اراک و خمین، از خاور به شهرستان دلیجان، از جنوب به شهرستان گلپایگان و از جنوب خاوری به بخش میمه اصفهان محدود می شود. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان محلات در سال 1390 برابر با 53381 نفر بوده است.

بخش ها: مركزی

شهرها: محلات- نیمور

دهستان ها: باقرآباد- خورهه

1 2 2


تاریخ و فرهنگ استان

به استناد منابع تاریخی، استان مرکزی در هزاره اول قبل از میلاد جزء ایالات ماد بزرگ بود که به تمام قسمت مرکزی و غربی ایران را در بر می گرفته و از کانون های قدیم استقرارهای انسانی در فلات ایران به شمار می رود. در زمان سلوکیان این منطقه، مخصوصا قسمت شمالی آن (دهستان خورهه) مورد توجه حکام یونانی قرار گرفت. در زمان خسرو پرویز - پادشاه ساسانی - ایران به چهار بخش به نام های باختر (شمال)، خورآبان (مشرق)، نیمروز (جنوب) و خوربران (مغرب) تقسیم می شد. استان مرکزی در قلمرو خوربران قرار داشت. در قرون اولیه اسلامی این منطقه به نام ایالت جبال یا قهستان تغییر نام داد. این منطقه در قرن دوم هجری قمری همراه با همدان، ری و اصفهان به نام عراق عجم معروف شد. در آغاز قرن چهارم هجری قمری، خورهه به عنوان یکی از شهرهای معروف ایالت جبال بود. در اواخر همین قرن تفرش به عنوان کانون درجه اول شهری و محلات، خورهه و خمین به عنوان کانون های مبادله درجه دوم مطرح بودند. شهرهای مذکور در دوره صفوی نیز آباد و فعال بودند. در دوره قاجار هسته مرکزی اراک فعلی روی به آبادانی نهاد. در چند دهه اخیر با توسعه راه آهن و احداث کارخانجات متعدد، به مرور چهره این منطقه عوض شد و بعد از تقسیمات جدید کشوری و ایجاد استان تهران و مرکزی، این استان به مرکزیت اراک به وجود آمد. استان مرکزی به لحاظ فرهنگی و مذهبی یکی از کانون های اصلی تربیت و پرورش اندیشمندان، شعرا، عرفا، سیاستمداران و بزرگان مذهب شیعه است. از مشاهیر ادبی و فرهنگی این سرزمین می توان به فخرالدین عراقی، ادیب الممالک فراهانی، میرزا ابوالقاسم قائم مقام، عباس اقبال آشتیانی، میرزا تقی خان امیر کبیر، قائم مقام فراهانی، پرفسور محمود حسابی، حضرت آیت الله العظمی امام خمینی (ره)، حضرت آیت الله العظمی اراکی (ره)، حضرت آیت الله آقا نور الدین حسینی (ره)، ملا احمد نراقی (ره)، ملا مهدی نراقی (ره)، حضرت آیت الله حاج آقا محسن عراقی (ره) و بسیاری از علمای طراز اول، مورخین، سیاستمداران، شعرا، عرفا و اندیشمندان اشاره کرد.


جاذبه های طبیعی و تفریحی

 چشمه

  • چشمه چپقلی

این چشمه در دامنه شمالی (باغ برآفتاب) در جنوب سه راهی اراک - ملایر - شازند در بالای دره ای بسیار زیبا قرار گرفته است.

  • چشمه اسکان

در دامنه کوه لجور در شمال غرب شهر شازند و در نزدیکی روستای اسکان این چشمه واقع شده است. متوسط آبدهی چشمه حدود 200 لیتر در ثانیه است که مورد استفاده کشاورزی روستای اسکان و مناطق اطراف قرار می گیرد. مجموعه چشمه اسکان، چشمه پنجه علی و رودخانه شراء که در نزدیکی یکدیگر قرار گرفته اند، منطقه بسیار مناسبی را برای ایجاد و توسعه مکان تفریحی و سیاحتی در کنار شهر جدید مهاجران پدید آورده است.

  • چشمه بلاغ

در شمال غرب شهر شازند و در دامنه جنوبی رشته کوه راسوند و در کنار کوه بلاغ آب بسیار خنک و گوارایی از دل صخره به بیرون جریان دارد که به چشمه بلاغ معروف است این چشمه از مکان های اسطوره ای بوده و در داستان ها و قصه های ایرانی جایگاه ویژه ای دارد. مردمان ساکن منطقه معتقدند که کیخسرو قبل از اینکه به غار معروف کیخسرو پناه ببرد در این چشمه خود را شستشو داده تا با جسمی پاک وارد غار شود.

  • چشمه دو خواهران

در شمال شرقی شهر آستانه و در دامنه کوه دو خواهران از رشته کوه راسوند و در ارتفاع 2360 متری آب بسیار سرد و گوارایی از دل صخره به بیرون می جهد که به چشمه دو خواهران معروف است.           در این چشمه دو تونل غار مانند وجود دارد که طبق اعتقادات مردم منطقه، دو خواهر از نوادگان امام علی (ع) جهت در امان ماندن از شر دشمن در این غارها پناه گرفته و از خداوند تقاضای غیب شدن خود را نموده اند که چنین شده است.

  • چشمه عباس آباد

در دامنه شمالی رشته کوه راسوند و در جنوب دشت شازند چشمه عباس آباد قرار دارد. این چشمه که در ضلع شرقی شهر شازند واقع شده به سوی روستای عباس آباد و و اکبر آباد جریان می یابد.

  • چشمه عمارت

روستای عمارت در جنوب شرقی دشت شازند و در دامنه کوه برآفتاب و کوه رازان واقع شده است.

  • سد خاکی هندودر

این سد در شمال شهر هندودر و در نزدیکی پیست اسکی پاکل در جنوب غربی کوه سیب تلخ احداث شده است.

  • رودخانه تفرش (آب کمر)

این رودخانه از بلندی های گیان و عبد الله، سرچشمه گرفته که در گذر از مناطق مختلف آن را به اسامی محلی چون خلجان و آب کمر می نامند. این دورخانه از شمال خاوری بازرجان و دادغان و عزالدین گذشته و در جلایر با رودخانه قره چای یکی می شود.

  • رودخانه سل بار قمرود

شاخه اصلی این رودخانه از ارتفاعات شیب شرقی در جنوب گلپایگان و غرب خوانسار سرچشمه گرفته و پس از تلاقی با رودخانه خرقاب و خمین با نام لعل بار از جنوب محلات و غرب دلیجان به سوی قم سرازیر می شود و در ناحیه پل دلاک به قره چای می پیوندد و به مسیله می ریزد. این رودخانه در مسیر خود به ویژه در نزدیکی محلات امکانات تفرجگاهی قابل توجهی پدید آورده است. همجواری این رودخانه با جاذبه های طبیعی شهر زیبای محلات، پارک و گلخانه های آن از یک طرف و آب گرم معدنی محلات از طرف دیگر، یک کانون سیاحتی مناسب پدید آورده است.

  • رودخانه کهریز کرهرود

این رود از کوه های قره کهریز سرچشمه می گیرد و پس از آبیاری تعدادی از روستاهای نزدیک شهر اراک به کویر میغان می ریزد. این رود فصلی است و در فصل تابستان خشک می شود و اهمیت تفرجگاهی قابل توجهی ندارد.

  • رودخانه شراء قره چای

این رودخانه از حوزه های آبریز عمارت، اسکان، عباس آباد، کله و نهرمیان یعنی از ارتفاعات منطقه سربند در منتهی الیه جنوب غربی استان سرچشمه می گیرد و پس از مشروب کردن سربند وارد دهستان شرا و در نهایت به کویر نمک می ریزد. این رودخانه به ویژه در سرچشمه تا جایی که از استان خارج می شود، مناظری بسیار زیبا پدید می آورد که واجد ارزش های تفرجگاهی است. تراکم این مناظر به ویژه در منطقه سربند که چشمه ها و سرشاخه های متعدد رودخانه را در بر گرفته، بسیار جالب توجه است. علاوه بر این، سدی هم که در نزدیکی ساوه در مسیر این رودخانه احداث شده، شرایط ایجاد تاسیسات تفرجگاهی را فراهم آورده است.

  • سرچشمه محلات

یکی از چشمه های پرآب طبیعی استان مرکزی سرچشمه محلات است که در شمال این شهر و در دامنه رشته کوه هفتاد قله قرار داد. مورخان عامل وجودی شهر محلات را آب این چشمه می دانند.

  • چشمه آب معدنی و آبگرم محلات

در شمال شرقی محلات و در دامنه ارتفاعات 1635 متری کوه خورزن مجموعه ای از چشمه های طبیعی آبگرم و معدنی با آبدهی بالا قرار دارد که از اعماق زمین با درجه حرارت حداقل 50 درجه سانتیگراد به سطح زمین جاری می شود. این آب ها که از روی مواد مذاب داخل زمین همراه با گازهای عمدتا گوگردی به سطح می آید، دارای خواص مختلف طبی و درمانی می باشد. آبگرم محلات که بر سر راه کاروانسرای دودهک و مجموعه تاریخی خورهه قرار دارد از گذشته های دور به جهت خواص درمانی منحصر به فرد آن دارای اهمیت و شهرت فراوان بوده است که این موضوع در کتب و اسناد تاریخی درج شده است. سرچشمه اصلی آبگرم محلات در داخل محوطه میهمانسرای جهانگردی در زیر صخره بزرگ سنگی قرار دارد که توسط لوله های متعدد به استخر و حمام های اطراف هدایت می شود. آب این چشمه دارای ترکیبات سولفاته کلسیک و ازته است و برای درمان بیماری های نقرس، کبدی، کلیوی، صفراوی و دستگاه گوارش مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین در گذشته برای درمان کچلی و امراض پوستی استفاده می شده است. هم اکنون مجموعه آبگرم محلات از دو بخش آبگرم علیا که در اختیار شرکت سرمایه گذاری ایرانگردی و جهانگردی قرار دارد و آبگرم سفلی که به صورت حمام های کوچک در اختیار مردم روستا می باشد تشکیل شده است.

  • رودخانه خمین

ارتفاعات جنوب غربی و غرب شهرستان خمین سرچشمه رودخانه خمین را تشکیل می دهند. این سرشاخه ها در حوالی شهر خمین به هم الحاق شده، سپس با رودخانه خرقاب، تشکیل رودخانه لعل بار را در شهرستان محلات می دهند.

  • سراب رضا آباد

در دامنه ارتفاعات ویل آب و در منطقه ییلاقی رضا آباد شهرستان خمین چشمه و سراب رضا آباد قرار دارد. این چشمه از بریدگی و شکاف صخره به بیرون جاری است. آب این چشمه مورد استفاده مزارع کشاورزی پایین دست قلعه آشناخور قرار می گیرد.

  • چشمه معدنی گراو

چشمه فوق به فاصله پنج کیلومتری شهرستان تفرش بین دو روستای کهوران و طراران واقع گردیده است و دسترسی به آن آسان است. آب این چشمه معدنی و دارای خواص درمانی است. گراو، متشکل از چند قسمت از سطح زمین است که از آنجا آب به حالت جوشش از سطح زمین خارج شده و در یک قسمت نیز آب همراه گاز کربنیک فراوان از منفذی خارج می شود.

  • امکانات سد ساوه (الغدیر)

سد ساوه در محل قدیمی بند شاه عباس در تنگه وفرقان 25 کیلومتری شهر ساوه و در حدود 150 کیلومتری جنوب غربی تهران روی رودخانه قره چای احداث شده است.

غارها

  • غار ساراخ گاو

این غار در کوه سوراخ گاو و در شمال غربی روستای خورهه واقع شده است که از غارهای تاریخی منطقه محسوب می شود و داستان های تاریخی در مورد آن نزد مردم منطقه بسیار است.

  • غار یکه چاه

این غار در کوه های جنوب شرقی محلات و در مجاورت روستایی به همین نام واقع شده است. این غار دارای محوطه وسیعی است که از دو قسمت تشکیل شده که به وسیله حفره ای به یکدیگر ارتباط دارند.

  • غار گدارچشمه

این غار در کوه ارده و در جنوب نیم ور واقع شده است.

  • غار سرچشمه

این غار در شمال محلات و در کوه سرچشمه واقع شده است.

  • غار کشه ریز

این غار در شمال غرب شهرستان و در کوه فیروز کوه در نزدیکی روستای عیسی آباد واقع شده است.

  • غار باباجابر (باباجاور)

این غار نیز در نزدیکی غار یکه چاه قرار دارد.

  • غار شاه بلبل

این غار در کوه های شرقی شهرستان محلات (بین خورهه و دلیجان) واقع شده است. این غار نیز دارای چشمه ای کم آب است و از نظر مذهبی برای اهالی منطقه غاری مقدس به شمار می آید.

  • غار چال نخجیر دلیجان

در شمال شرقی شهر دلیجان، حد فاصل نراق و دلیجان در دامنه کوه مقابل غار شگفت انگیزی وجود دارد که به غار چال نخجیر معروف است. این غار که در سال 1368 کشف گردیده، آنچنان از نظر دارا بودن اشکال و پدیده های رسوبی و دولومیتی غنی می باشد که شاید بتوان آن را جزء بهترین و زیباترین غارهای جهان منظور کرد. منشورها و اسفنج های بلورین کلسیت، باغ های مرجانی، دالان ها، دهلیزها، تراس ها و حوضچه های متعدد، جلوه های انحصاری به این غار داده است که آن را سرآمد سایر غارهای آهکی جهان قرار داده است. بافت های کلسیتی، قندیل های مخروطی، بلورهای شیشه ای، توده های کلسیتی گل کلمی که در نتیجه رسوبات کربن کلسیم ایجاد شده آنچنان اشکال گوناگون و انحصاری را ساخته است که هر بیننده ای را شگفت زده می نماید. جریان فرسایش قطرات آب و محلول شیمیایی کربنات کلسیم بستری پر از شاخه های مرجانی، درختان کاج و سرو مانندی از جنس بلور، توده های اسفنجی، آبشارهای کریستالی و لایه های ورقی را ایجاد نموده که گویی در بستر یکی از اقیانوس های مهم دنیا در حال قدم زدن می باشید.

  • غار هیزج

در غرب استان مرکزی و شمال غربی اراک در شهرستان کمیجان و روستای هیزج غار بزرگی در دامنه شمال غربی کوه قوزی قشلاق قرار دارد که به غار هیزج معروف است. این غار با غار قلعه جوق حدود 6 کیلومتر فاصله دارد. دهانه غار در بین قلعه مخروبه ای باز می شود که آن را زاغه دره سی می نامند. عده ای از باستان شناسان این قلعه و دژ نظامی را متعلق و دژ نظامی را متعلق به دوران مادها می دانند. در دهانه ورودی به غار دیوار سنگر مانندی وجود دارد که برای دفاع از هجوم دشمنان به درون غار ساخته شده است. شاید بتوان گفت که غار هیزج یکی از مهمترین غارهای طبیعی ایران است که به عنوان دژ دفاعی و مخوفی مورد استفاده ساکنان اطراف آن قرار می گرفته است.

  • غار کیخسرو

این غار که به شازنده، کیخسرو و شاه کیخسرو معروف است در فاصله 35 کیلومتری جنوب غرب شهر اراک و در قله کوه مرتفع شاه زنده از رشته کوه راسوند قرار دارد. ارتفاع این غار از سطح دریا حدود 2890 متر است. غار کیخسرو جایگاه ویژه ای در اسطوره های ایران باستان داشته و در نزد زرتشتیان جهان به عنوان یکی از مکان های مقدس به شمار می رود. هر ساله تعداد زیادی از علاقمندان به ویژه زرتشتیان ساکن ایران و همچنین کشور هندوستان جهت زیارت و ادای نذر به این مکان می آیند. بر روی دیوارهای غار اسامی پلهوان های ایرانی از جمله پولاد تیر انداز و سیاوش شهریار حک شده است. ایرانیان باستان و پیروان آیین زرتشت معتقدند رابطه ای معنوی بین چشمه بلاغ حک و غار کیخسرو در استان مرکزی وجود دارد و حتی عده ای از آنان اعتقاد دارند که آتشکده آذرگشسب (بزرگترین آتشکده زرتشتیان جهان) در این استان بوده است. بر اساس شاهنامه فردوسی، کیخسرو که پادشاهی او در ایران زمین به عدل و داد مشهور بوده است قبل از مرگ و پنهان شدن، بدن خود را در چشمه بلاغ شستشو داده و سپس به درون غار رفته و هرگز برنگشته است. فردوسی نقل کرده است که به همراه او در این سفر تعداد بسیار زیادی از ایرانیان و پهلوانان از جمله دستان، رستم، گودرز، گیو، بیژن، گستهم و فریبرز بوده اند که کیخسرو از آنان خواسته است او را تنها گذارند و از این منطقه بروند، زیرا او به پایان راه خود رسیده است. همه از جمله دستان، رستم و گودرز بر می گردند ولی پنج پهلوان ایرانی دیگر به نام طوس، گیو، فریبرز، بیژن و گستهم قبول نکرده و نمی پذیرند که شاه را تنها گذارند. شب هنگام که همه به خواب می روند، کیخسرو از آنان دور شده و به غار رفته و برای همیشه از نظرها پنهان می گردد. پنج پهلوان ایرانی وقتی از خواب بیدار شده و کیخسرو را نمی بینند، بسیار جستجو نموده ولی اثری از او نمی یابند. طوفان شدیدی شروع به وزیدن نموده و برف سختی از آسمان می بارد که این پهلوانان ایران زمین در برف گرفتار شده و جان به جان آفرین می سپارند. هم اکنون در نزدیکی غار و در روستای الرج و گورزار در دامنه کوه، تعدادی سنگ قبر به ابعاد 25/2 متر در 40 تا 50 سانتیمتر وجود دارد که به علل فرسایش نبشته های روی سنگ ها قابل تشخیص نیست. این قبرها مورد توجه و احترام زرتشتیان بوده و آنان معتقدند که این قبرها متعلق به پهلوانان نامی ایران که همراه کیخسرو شاه بوده اند، می باشد.

  • غار قلعه جوق

این غار در نزدیکی روستای چهرقان از توابع بخش وفس اراک، در کوهی به نام قوزی قشلاق (در زبان محلی یعنی سایه رو) واقع شده است، این غار به وسیله انسان و در دل کوه حفر شده و دارای سه مدخل است. برخی معتقدند که این یا دهلیز به منظور دفن مردگان بوده و در واقع باید آن را آرامگاه دانست، زیرا مطابق آیین زرتشت، استخوان های مردگان را در دخمه های مخصوص می گذاشتند. به عقیده باستان شناسان این مقبره ها مربوط به دوره مادها می باشد.

  • غار سوله خونزا

در جنوب شهرستان اراک و در نزدیکی روستای شمس آباد، در دامنه کوهی به همین نام، غار سوله خونزا واقع شده است. غار دارای دو دهانه است. احتمالا در گذشته این غار برای پناهگاه مورد استفاده قرار می گرفته است.

  • غار سفید خانی

در جنوب غربی اراک و در رشته کوه سفیدخانی (کوه تخت) از توابع شهر سنجان به فاصله 18 کیلومتر از شهر اراک، غار طبیعی سفیدخانی وجود دارد. در گذشته روستاییان برای مصارف شهری از یخچال های طبیعی این کوه، یخ و برف مورد نیاز خود را تامین می نمودند. با توجه به برفگیر بودن این ارتفاعات، چشمه های متعددی از آن سرچشمه می گیرد که از مهم ترین آن ها می توان به چشمه چپخلی (چپقلی) اشاره نمود که آب بسیار گوارایی داشته و برای بیماری های مجاری ادرار و سنگ مثانه مفید می باشد. در دامنه این رشته کوه غار سفید خانی وجود دارد که دهانه ورودی آن 70×40 سانتیمتر بوده و عمود بر غار می باشد. در بالای دهانه غار دودکش بزرگی به صورت تنور دهانه باز دیده می شود که در اصطلاح علمی به آن دودکش جن می گویند. در اصطلاح محلی از آن به ایوان عباس قیلخان یاد می شود.

  • غار آسیلی

نزدیک روستای امان آباد است. و در مغرب انجدان قرار دارد. طول کلی غار 5/73 متر و عرض آن 8 متر می باشد. در آن حوضچه هایی قرار دارد که دیواره های آن یک پارچه از مواد آهکی و بلورهای منشوری استالاکتیتی پوشیده شده است. مدخل آن با دو دریچه دایره شکل است که ستونی به محیط یک متر، دیواره وسطی این دو دریچه را تشکیل می دهد.

  • غار کوه ساوه (شاپسند)

این غار در شمال غربی شهرستان و بالاتر از مقبره اشموئیل پیغمبر واقع گردیده است. این غار به علاوه مقبره اشموئیل پیغمبر سرشاخه های رودخانه مزدقان و اقلیم مناسب، مکان مناسب گردشگاهی است لیکن دسترسی به آن کمی مشکل است که امید است با ترمیم وضعیت راه به مجموعه ای مناسب تبدیل گردد.

گل ها و گیاهان زینتی محلات

گل های شاخه ای، درختچه ها و گیاهان زینتی که در باغچه ها، منازل، آپارتمان ها، جشن ها و مراسم مورد استفاده قرار می گیرد، علاوه بر تلطیف هوا و خاصیت آرامش بخش و افزایش مهر و محبت در بین خانواده ها نقش بسیار موثری، در درمان و تسکین بیماری های روحی و روانی داشته که سلامتی و شادمانی را برای مردم به ارمغان می آورد. شهرستان محلات استان مرکزی، به دلیل شرایط مناسب آب و خاک، علاقه و مهارت مردمان ساکن در آن و همچنین اعتدال هوا توانسته است به عنوان یکی از مهمترین مناطق تولید کننده گل و گیاه در منطقه و جهان مطرح شود. محلات که به شهر گل و گلخانه ایران شهرت دارد 20 گونه گل آپارتمانی، 60 گونه گل باغچه ای و 19 گونه گل شاخه ای را تولید و به بازار مصرف عرضه می کند. عمده تربن این گل ها عبارتند از:

  • گل کاغذی
  • گل های آپارتمانی
  • گل های نشا و بذری
  • نهال درخت

کوه بوجه

در جنوب شهر خمین کوه مخروطی شکلی وجود دارد که به بوجه شهرت یافته است. این کوه مشرف به شهر خمین بوده و توسعه شهر تا دامنه های آن پیش رفته است. برای مردم خمین، بوجه فقط یک کوه نیست، بلکه مکانی برای بروز برخی رفتار های فرهنگی آن ها است. به طوری که داستان ها و مراسم خاصی برای آن وجود دارد. از آن جمله مراسم سیزده به در می باشد. قسمتی از دامنه کوه در حال حاضر به صورت پارک در آمده و در آن تاسیسات تفریحی رفاهی وجود دارد.

 تفرجگاه های روستایی

علاوه بر کوه بوجه در شهر خمین، تفرجگاه ها و چشم اندازهای طبیعی دیگری در سایر مناطق شهرستان وجود دارد که علاقه مندان به طبیعت را چه از اهالی شهرستان و چه افرادی را که به صورت عبوری از این مناطق می گذرند، را به خود جذب می کند. برخی از این مناطق عبارتند از کوه هفت سواران، سد آشناخور و قره کهریز، کوه انگشت لیس و حسن فلک و الوند.

انجدان

روستای انجدان از توابع اراک (۴۰ کیلومتری شرق اراک) به دلیل زیبایی های طبیعی، غارهای زیبا، شکارگاه ها و آثار تاریخی بسیار جالب توجه است. از آن جایی که این روستا پس از حمله مغول مدتی مرکز تجمع و فعالیت فرقه اسماعیلیه بود، بقاعی از بزرگان این فرقه در آن برجای مانده که احداث آن ها به دوران صفویه نسبت داده می شود. از آن جمله می توان به بقعه های شاه غریب و شاه قلندر اشاره نمود که درهای بسیار نفیس و مزین به آیات قرآنی دارند.

دودهک

روستای دودهک در ۱۷ کیلومتری شمال غرب دلیجان در یک منطقه کوهپایه ای واقع شده و آب و هوای معتدل خشک دارد. این روستا دو اثر تاریخی جالب توجه به نام های پل شاه عباسی و کاروانسرای شاه عباسی را در خود جای داده است. این دو اثر از نظر معماری و قدمت در شمار آثار تاریخی دیدنی استان مرکزی به شمار می آیند.

خورهه

روستای خورهه از قدیمی ترین نواحی دشتی استان مرکزی است که در ۳۱ کیلومتری شمال غرب دلیجان واقع شده و رودخانه فصلی خورهه نیز از نزدیکی آن می گذرد. این دشت زیبا در حاشیه کوهی بلند، همانند فرشی از زمرد سبز به نظر می رسد. دو رشته از کوه های غربی و جنوبی، دره را احاطه کرده و دشت حاصلخیز و روستاهای خورهه در نقطه تلاقی کوه ها قرار گرفته است. روستای خورهه معبدی از دوره سلوکیان دارد که ستون های بلند آن هنوز هم پابرجا مانده و شهرت ملی و جهانی دارد. این ستون ها و بقایای معبد جزء قدیمی ترین آثار تاریخی سرزمین ایران و تنها اثر باقیمانده از دوران سلوکیان است.

ساروق

روستای ساروق در ۴۸ کیلومتری شمال غربی اراک واقع شده و یکی از روستاهای قدیمی استان مرکزی است که قدمت آن به ۸۵۰ سال پیش می رسد. امام زاده ۷۲ تن مربوط به ۵۸۷ ه.ق در محله مرکزی و قدیمی آن واقع شده است. روستای ساروق به لحاظ صنایع دستی به ویژه قالیبافی نیز معروفیت جهانی دارد. بازار قدیمی آن نیز بسیار معروف است.

اقلیم، تفرجگاه تفرش

از جاذبه های طبیعی تفرشی، دره های مصفا و خوش آب و هوای آن است. این دره ها در سطح منطقه تفرش متعدد بوده و هر جا نامی بر آن نهاده اند، نظیر دره دیزه، بدر، فرک و ستان. این منطقه به سبب وجود درختان بادام و انواع میوه و گردو، بیشه ای مصنوعی را می ماند که اگر در بهار آن را تماشا کنند، زیر پوشش سفیدی از شکوفه های درختان بادام است. آب و هوای مناسب، معتدل و مفرح فصول بهار و تابستان از دیگر ویژگی های طبیعی جذاب منطقه تفرش به حساب می آید. در تپه گیان در مسیر ساوه - تفرش تغییر آب و هوای گرم به هوای معتدل به خوبی احساس می شود و با چمنزارها و درختان بیدش، تفرجگاه بسیار مناسبی است.

پیست اسکی پاکل شازند

گردنه روستای پاکل شازند واقع در جنوب شهر شازند محل پیست اسکی پاکل می باشد. این پیست از شازند 20 و از اراک 55 کیلومتر فاصله داشته و در کنار جاده آسفالته شازند به هندودر قرار گرفته و دارای ساختمان ادارای و رستوران می باشد. ارتفاع پیست حدود 1200 متر و طول آن 5 کیلومتر و دارای خط تله کابین اسکی نیز می باشد. این پیست در حال حاضر (در فصل زمستان و بهار) فعال و مورد استفاده علاقمندان قرار می گیرد.

تالاب هفته عمارت

این تالاب در بخش کزاز، کنار روستای عمارت و نزدیک روستای هفته از توابع سربند است. این دریاچه یا چشمه بسیار بزرگ در ثبیت آب رودخانه چرا جنبه حیاتی داشته و گذشته از زیبایی های چشمگیر طبیعی آن از جنبه های زیست محیطی و توریسم دارای اهمیت فراوان است. این تالاب یکی از زیستگاه های خوب پرندگان (چه مهاجر و چه بومی) از قبیل اردک و غاز بوده که در حفظ اکوسیستم جانوری و گیاهی نقش مهمی را دارا است. تالاب هفته عمارت گذشته از تاثیر فوق در تعدیل درجه حرارت و رطوبت منطقه موثر است.

کویر و دریاچه میقان اراک

در شمال شرقی شهر اراک و در منطقه فراهان سفلی دریاچه فصلی قرار دارد که در فصل بارندگی پر آب شده اند و در فصول خشک به صورت باتلاق و نمکزار در می آید که به کویر یا دریاچه میقان شهرت دارد. خاک این منطقه از مارون و رس بوده و در هوای مرطوب و بارانی نرم می شود. هنگامی که رطوبت هوا کم می گردد، قدرت تبخیر افزایش یافته و گنبدها و طبقات نمکی، شکل می گیرد. این طبقات و لایه های نمکی تمامی سطح دریاچه را پوشانده و از فاصله دور سفید برفی جلوه می دهد. مردم از حفره ها و گودال های اطراف دریاچه، نمک استخراج کرده و بعد از تصفیه به مصرف می رسانند. مساحت دریاچه بین 100 تا 110 کیلومتر مربع بوده و حدود 1655 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. دریاچه در فصل پاییز و زمستان زیستگاه پرندگان مهاجری است که از نواحی سرد سیبری به سوی سرزمین های گرمسیری سفر می کنند.

شهر زیر زمینی ذلف آباد

در 22 کیلو متری شمال اراک از توابع فراهان آثاری دیده می شود که به آن شهر قدیمی (ذلف آباد) می گویند. خرابه های موجود می رساند که در گذشته این شهر، آباد و بزرگ بوده است. ولی در حال حاضر به جز چند اثر تخریب شده در این منطقه چیزی ملاحظه نمی گردد. در باره این شهر روایات زیادی وجود دارد که برای مشخص نمودن وضعیت تاریخی، قدمت و ویژگی های آن احتیاج به کارشناسی و حفاری است.

شهر نراق

دومین شهری است که در محدوده فعلی شهرستان دلیجان قرار دارد. نراق از قدمت تاریخی بسیار طولانی برخوردار است. بعضی مورخان، تاریخ نراق را قبل از اسلام می دانند به طوری که معتقدند نراق در محل فعلی نبوده بلکه از هفت دهکده پراکنده تشکیل می شده که این دهکده ها در اطراف نراق در قسمت شمال و جنوب شرقی آن بوده است. این دهکده های کوچک ظاهرا مردمی با دین مجوس یا گبر داشته اند. نراق فعلی پس از اسلام و توسط شخصی به نام "ریش بلند" که در آن زمان سمت کدخدایی داشته در محل سفلی نراق احداث گردیده است. از نظر تاریخ نویسان، نراق به معنای نر یا نره و عبارت از برآمدگی یا بلندی زمین است و چون زمانی سلطان آباد (اراک امروزی) را به عنوان عراق می شناختند و نراق بلندترین نقطه عراق است، آن را نر عراق (یا بلندترین نقطه عراق) نامیدند. کم کم نر عراق تبدیل به نراق شده است. برخی مورخان نام نراق را اقتباس از نام ستاره ای می دانند و برخی دیگر از مردم قدیمی نام نراق را از حروف در هم ریخته دانسته ولی به نظر می رسد که نظر اول موافق وجه تسمیه نراق باشد. نراق پس از اسلام سابقه درخشانی در تاریخ داشته به طوری که سبک بناهای تاریخی آن نشان دهنده این واقعیت است.

 منطقه حفاظت شده هفتاد قله

  این منطقه با 81125 هکتار مساحت در فواصل مکانی 30 کیلومتری شمال خمین، 15 کیلومتری شمال غربی محلات، 35 کیلومتری شمال غربی دلیجان و 25 کیلومتری شرق اراک واقع شده است. محیط پیرامونی منطقه حفاظت شده هفتاد قله حدود 140 کیلومتر بوده و دو منطقه امن شمالی با وسعتی حدود 7000 هکتار را شامل می شود. کوه هفتاد قله با 2686 متر، بلندترین نقطه و دشت شمالی با 1677 متر ارتفاع از سطح دریا، پست ترین نقطه منطقه می باشد. دره ها و ارتفاعات هفتاد قله، برزرد، لته در، قنقال، سراب ازنا، برآفتاب کارچان، دم شیر و برف شاه از مهمترین مراکز و زیستگاه های حیات وحش منطقه هفتاد قله به شمار می روند. دو دره چکاب و لته در به دلیل ارتفاعات موجود و دارا بودن چشمه ها و منابع آبی از پوشش گیاهی و آب و هوای بسیار خوبی برخوردار بوده و توانسته اند بستر مناسبی را برای زندگی و حیات جانوری پدید آورند. همجواری منطقه هفتاد قله با کویر مرکزی و کویر میقان، گرمای طاقت فرسا در تابستان، بارش اندک و فقدان رودخانه دایمی از جمله عواملی است که باعث ایجاد محدودیت در تامین آب مورد نیاز منطقه شده است. با توجه به محدودیت های مذکور، چشمه ها و منابع آبی هفتاد قله جنبه حیاتی پیدا نموده که از مهمترین آن ها می توان به چشمه چکاب در انتهای دره چکاب و چشمه سیبک اشاره نمود. همچنین در سال های اخیر در جهت تامین آب مورد نیاز پرندگان و پستانداران منطقه، تعدادی آبشخور ساخته شده است که تا حدودی در فصول گرم سال توانسته مشکلات کم آبی را کاهش دهد. 4 روستای خیرآباد، مشک آباد، عمرو آباد و لته در در درون محدوده منطقه حفاظت شده قرار گرفته و 8 روستای شاهسواران، انجدان، بزی جان، شانق، عیسی آباد، ورین سفلی، الگان و کهک نقاط مرزی منطقه را تشکیل می دهند. منطقه حفاظت شده هفتاد قله از نظر تنوع رسوبات و سنگ های آتشفشانی، تنوع جانوری و راه های قابل دسترس از مهمترین مناطق طبیعی و اکوتوریستی کشور به شمار می رود. مطالعات صورت گرفته نشان می دهد که حدود 205 گونه گیاه نهاندانه از 41 خانواده در سه دوره رویش کامل در منطقه وجود دارد. عمده این گیاهان متعلق به خانواده های کاسنی، نعناع، شب بو، گندمیان، چتریان، پروانه آسا، میخک، گاوزبان، لاله، میمون و آلاله می باشند. درمنه و گون که خاص استپ های بیابانی ایران است به طور قابل توجهی در ناحیه جنوب شرقی و دشت های منطقه هفتاد قله رشد نموده اند. همچنین از گیاهان مهاجمی مانند: چوبک، بومادران، گل گندم، باد بر، کنگر وحشی و خوراکی، شیرین بیان، ورک، فرفیون، اسفند، گوش بره و تلخک و گیاهان دارویی و معطری مانند: شیرین بیان، سوسن بر، کاکوتی، مریم نخودی، شریر شاتره، ریواس، آلاله، بومادران، درمنه صخره ای، شکر تیغال، شنگ، خاکشیر، منداب، ازمک، چشم خروس دانه ریز، خوشک، چتر گندمی، بذر البنج، کمای ایرانی و شمعدانی که در منطقه رشد و نمو می نمایند، می توان نام برد.

 تنوع جانوری منطقه هفتاد قله با توجه به محدودیت های موجود و تخریب های صورت گرفته هنوز از غنی ترین زیستگاه های کشور به شمار می رود. از مهمترین خزندگان این منطقه می توان به لاک پشت مهمیزدار، انواع سوسمار و مارمولک از خانواده لاسرتاها و آگاما، مارقیطانی، شتری، گورخری، تیرک مار، جعفری، دشتی، افعی سوسنی، تیرمار و گرزه مار اشاره نمود. از 502 گونه پرنده شناسایی شده در کشور 71 گونه از 26 خانواده در این منطقه زندگی می کنند که مهمترین آن ها عبارتند از: دلیجه، عقاب طلایی، سارگپه، شاهین، هما، لیل، سنقر گندمی، انواع سنگ چشم، سسک، چکاوک، چلچله، دم جنبانک، توکا، زرد پره، سهره، کبک، تیهو، بلدرچین، کبوتر چاهی، کبوتر جنگلی، یاکریم، قمری، کوکر، باقرقره، جغد، زنبور خوار، سبز قبا، هدهد، دارکوب، چرخ ریسک، کمر کولی، گنجشک، سار، زاغی، و انواع کلاغ.

شرایط جغرافیایی و پوشش گیاهی منطقه هفتادقله زیستگاه بسیار مناسبی را برای پستانداران بزرگ بومی ایران که در مناطق استپی مرکزی ایران زندگی می کنند، پدید آورده است. از راسته گوشتخواران می توان از پلنگ، یوزپلنگ، کاراکال، گربه وحشی، رودک (گورکن)، گرگ، روباه، شغال، کفتار، جوجه تیغی، تشی و از راسته علفخواران می توان از کل، بز، قوچ و میش، آهو، گراز و خرگوش نام برد.

منطقه حفاظت شده هفتاد قله تحت نظارت ادراه کل حفاظت محیط زیست استان مرکزی اداره می شود و ورود به آن نیاز به کسب مجوز از این اداره کل دارد. همچنین منطقه حفاظت شده موته در جنوب شرقی استان اصفهان و مرکزی واقع شده است. به نحوی که یک سوم این منطقه جزء استان مرکزی محسوب می شود. این منطقه از نظر زیباشناسی و ارزهای تفرجگاهی حایز اهمیت است.


آثار تاریخی و فرهنگی

بازار

  • بازار اراک

مجموعه بازار اراک در سال 1228 هجری قمری و در زمان پادشاهی فتحعلی شاه قاجار در بافت مرکزی شهر سلطان آباد و به توسط یوسف خان گرجی بنا شده است. این بنای با ارزش تاریخی که تلفیقی از معماری مدرن و سنتی ایران است در چهار جهت شمال، جنوب، شرق و غرب احداث گردیده است. طول بازار در جهت شمال به جنوب 720 متر و در جهت غرب به شرق حدود 200 متر است. این دو بازار در محلی که چهارسوق نامیده می شود در هم تلاقی می کنند. آجر، مصالح غالب در ساخت بازار بوده و با ملات گچ، آهک و خاک رس تمامی بنا را ساختمان نموده اند. در پی دیوارها و همچنین در جرز دیوار و طاق ها برای استحکام بیشتر از تیرچه های چوبی استفاده شده است. در پای ستون ها هم صفحات و ورق های منجمد مسی و سربی به کار گرفته شده است. سقف بازار گنبدی بوده و با کاهگل پوشیده شده است. ازنمای پشت بام، گنبدهای ممتد در دو ردیف شمالی و جنوبی و شرقی و غربی به طور زیبایی مشاهده می شود. گنبد چهار سوق از دیگر گنبدها بلندتر و با عظمت تر دیده می شود. در مرکز هر گنبد نورگیری تعبیه شده که کار هوا کش را هم انجام می دهد. عمده حجره ها در راسته بازارها استقرار یافته و کارگاه های تولیدی، بار اندازها، انبارها و بازارچه های اختصاصی در سراها می باشد. در طرفین بازار به فواصل حدود پنجاه متری از یکدیگر سراهایی ساخته شده که به فروش کالا و ارائه خدمات مشغول می باشند. سرای کاشانی، سرای گلشن، سرای نوروزی از این جمله اند. زیباترین و مهم ترین سرای بازار که همچنان توانسته ساختار اولیه خود را حفظ نماید، سرای کاشانی است که به بازار فروش اختصاص یافته است. در جنب بازار، مسجد و مدرسه سپهدار که یکی از زیباترین مساجد اراک می باشد قرار داشته و پشت بام بازار کاملا بر حیاط مدرسه و مسجد سپهدار مشرف می باشد. مجموعه بازار اراک در تاریخ 10/8/1355 به شماره 1285 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

  • بازار ساوه

مجموعه بازار ساوه شامل مسجد سرخ (میدان)، موزه چهار سوق، مسجد چهارده معصوم، آب انبار، تکیه، آرامگاه امامزاده یحیی و امامزاده سید ابورضا می باشد. این بازار که هم اکنون به وسیله میدان انقلاب به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده، بخش جنوبی آن شامل مسجد میدان، بنای چهار سوق و مجموعه حجره های اطراف مسجد می باشد و بخش شمالی، بازار سرپوشیده ساوه را در بر می گیرد که از یک راسته بازار اصلی با 12 گذر یا راسته فرعی تشکیل شده است. معماری بازار ساوه به شیوه طاق آجری است و در بنای آن چوب، گچ و آهک به کار رفته است. تعدادی از حجره ها دارای انباری و کارگاه تولیدی بوده و انباری و پستو آن ها دارای سقفی گنبدی شکل می باشد که با آجر طاق زده شده است. مجموعه تاریخی بازار ساوه در تاریخ 15/9/1378 به شماره 2526 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

  • تیمچه بازار

این تیمچه تنها بازمانده بازار سنتی خمین است که با سقف گنبدی در مکانی گود و به صورت هشت ضلعی قرار دارد. گنبد سقف از خارج به وسیله کاهگل پوشیده شده است. مصالح آن از آجرهای مربعی است. و در داخل گنبد، فضاهایی به عنوان نورگیر تعبیه شده است. از این تیمچه در حال حاضر هیچگونه بهره برداری توریستی انجام نمی گیرد و این خود باعث شده که این اثر سنتی و تاریخی رو به تخریب گذارد.

  • بازار نراق

در مرکز شهر نراق و در جنب خیابان امام خمینی، مجموعه بازار قدیمی نراق به نام بازار شمس السلطنه قرار دارد. این بازار که در ابتدای حکومت قاجاریه ساخته شده است از یک راسته بازار شرقی و غربی با تعدادی بار انداز و کاروانسرا به طول بیش از 200 متر تشکیل شده است. این بازار با توجه به مرکزیت آن و قرار گیری در مسیر شهرهای اصفهان، کاشان، نطنز، دلیجان و اراک در گذشته رونق بسیار زیادی داشته است. مجموعه بازار از یک راسته، چهار سوق، کاروانسرا، آب انبار، مسجد و کارگاه های تولیدی و حجره تشکیل شده است. مصالح به کار رفته در بنای بازار، آجر، گچ، آهک و سنگ می باشد. تمامی بنا با آجر کاربندی و نماسازی شده و بخشی از سکوها و ستون های باراندازها با سنگ، ساختمان شده اند. هنوز بافت و تزئینات به کار رفته در سراها و باراندازها دست نخورده باقی مانده و درهای حجره ها که از چوب درختان ارس ساخته شده، سالم باقی مانده اند. در راسته بازار متاسفانه درهای چوبی کنده شده و به جای آن از درهای آهنی استفاده شده است. سقف بازار، گنبدی و با آجر طاق زده شده است و اشکال هندسی به کار رفته در سقف چهار سوق بسیار ماهرانه و استادانه می باشد. کاروانسرای شمالی و جنوبی و همچنین چهار سوق در دو طبقه ساخته شده اند. کاروانسرای جنوبی بازار به کاروانسرا و تجارتخانه حاج مهدی نراقی و کاروانسرای شمالی به نام کاروانسرا و تجارتخانه شمس السلطنه معروف می باشد. مجموعه بازار نراق در تاریخ 22/8/1362 به شماره 1645 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

پل تاریخی

  • پل تاریخی سرخده

بنای پل در جنوب شهرستان ساوه در کیلومتر 13 جاده یل آباد به قر قلعه قرار دارد. مصالح به کار رفته در آن تماما آجر بوده با ملات ساورج و بنای آن مربوط به دوره صفوی می باشد. ساختمان پل دارای هشت چشمه با طاق رومی است و ارتفاع از کف تا سطح رودخانه قره چای حدود 8 متر است طول پل حدود 70 متر و عرضی معادل 5/4 الی 5 متر دارد.

کاروانسرا

  • کاروانسرای عبدالغفار خان باغ شیخ

در فاصله حدود 8 کیلومتری ضلع شرقی شهر ساوه و اتوبان ساوه قم در روستای باغ شیخ، کاروانسرای عبدالغفار خان قرار دارد. این کاروانسرا در سال 1200 هجری قمری به صورت مربع شکل در ابعاذ حدود 50×50 متر ساخته شده است. دروازه ورودی کاروانسرا در ضلع شرقی بوده و در دو طرف دروازه 12 رواق ساخته شده است. مصالح به کار رفته در ساخت کاروانسرا، آجر، سنگ و چوب بوده و تزئینات زیبایی با آجر به وجود آورده اند.

از جاذبه های تاریخی شهرستان زرندیه می توان کاروانسرای شاه عباس در ورده، کاروانسرای شاه عباس در غرب خشکه رود و کاروانسرای سر قلعه در مامونیه را نام برد.

  • کاروانسرای دودهک

این کاروانسرا در مسیر جاده دودهک به دهستان خورهه و در فاصله حدود 200 متری سمت راست بزرگراه قم به دلیجان قرار دارد. رودخانه قمرود از جنوب غربی این کاروانسرا می گذرد و پل تاریخی دودهک بر روی رودخانه ساخته شده است. پل و کاروانسرا که از یادگارهای دوره صفویه می باشد در مسیر تاریخی جاده ابریشم احداث گردیده است. مصالح به کار رفته در بنای کاروانسرا آجر، سنگ، آهک و گچ می باشد و سقف بناها با گچ و پشت بام با کاهگل پوشیده شده است.

موزه

  • موزه چهار فصل

بنای حمام چهار فصل اراک یکی از زیباترین آثار معماری و کاشیکاری ایران در قرون اخیر است، شاید به جرات بتوان گفت که این حمام با تزئینات ویژه آن در کشورهای اسلامی اثری منحصر به فرد است. ساختمان حمام با شکل گیری اراک در حدود 100 سال پیش و در زمان حکومت احمد شاه قاجار توسط شخصی به نام حاج محمد ابراهیم خوانساری ساخته شده است. این حمام حدود 1600 متر مربع مساحت داشته و از چهار بخش مجزا مردانه، زنانه، حمام ویژه اقلیت های دینی و حمام خصوصی تشکیل شده است. آب مورد نیاز حمام از آب جاری قنات تامین می شده است. تقریبا تمامی بنای داخلی حمام به وسیله کاشی های معرق هفت رنگ تزئین شده در رختکن حمام از هنر و زیبایی بی نظیری برخوردار است. سقف تمامی بخش های حمام با آجر و ملات گچ و آهک به صورت گنبدی طاق زده شده است. گنبد سربینه بر روی 8 ستون که به اشکال بسیار زیبای گل و مرغ و سرباز قاجاری کاشیکاری شده است، استوار می باشد. کف حمام با سنگ های سیاه گرانیت و ملات آهک و ساروج پوشیده شده است. نام چهار فصل برگرفته از تابلوهای کاشی خوش نقش و نگاری است، که چهار فصل بهار، تابستان، پاییز و زمستان را در قسمت سربینه حمام مردانه به تصور کشیده است. هم اکنون از مساحت حدود 16 هزار متری بنا، حدود 5 هزار متر آن شامل سربینه مردانه و گرمخانه، رختکن و هشتی بین گرمخانه و رختکن به موزه اختصاص یافته است و اشیاء بسیار مهمی متعلق به دوره های مختلف قبل و بعد از اسلام در آن نگهداری می شود. تنگ های سفالی، کاسه، خمره، قدح، پیمانه، انواع مجسمه، آفتابه و لگن، سنگ نوشته و ابزار آلات کشاورزی و دفاعی در این موزه نگهداری می شود. محراب تاریخی و با ارزش مسجد جامع ساوه که از آثار منحصر به فرد معماری و گچ بری دوره سلجوقیان است در این محل نگهداری می شود. حمام چهار فصل در تاریخ 10/8/1355 به شماره 1339 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

  • موزه جانور شناسی اراک

این موزه در داخل مجموعه دانشگاه اراک در سال 1373 هجری شمسی ایجاد شده است و در آن انواع پرندگان، پستانداران، دوزیستان، ماهی ها، جانوران بی مهره همانند اسفنج ها، مرجان ها، نرم تنان و بند پایان تاکسیدرمی شده نگهداری می شود. بازدید از موزه بیشتر توسط دانشجویان رشته های مرتبط با علوم زیستی و برای تحقیقات و مطالعات علمی مورد استفاده قرار می گیرد.

  • موزه صنایع دستی

موزه صنایع دستی استان مرکزی جهت نمایش آثار منحصر به فرد صنایع دستی معاصر هنرمندان، با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان در سال 1383 در منزل تاریخی حسن پور افتتاح گردید. منزل حسن پور در بافت تاریخی بازار اراک و در مرحله چهارسوق آن به فاصله 5 متری از راسته بازار واقع شده است به طوری که از منزل مذکور می توان به قدیمی ترین مدرسه یعنی سپهداری، قدیمی ترین حمام به نام چهار سوق و قدیمی ترین بانک «بانک شاهی» دسترسی پیدا کرد. این بنا در سال 1294 ه‍. ش در دوره احمدشاه قاجار ساخته شده است و در سال 1374 ه‍. ش توسط سازمان میراث فرهنگی از وراث مرحوم حسن پور خریداری و مرمت شده است. این بنای قدیمی و زیبا دارای دو قسمت شبستان و اعیان نشین می باشد، سراسر قسمت اعیان نشین از طریق گذرگاهها و درها به هم ارتباط دارند بدین جهت مکانی مناسب جهت ارائه آثار هنری می باشد، در این موضوع آثار برجسته هنرمندان استان در رشته های منبت و کنده کاری روی چوب، مسگری، فرش، گلیم های ساده و گل نقش برجسته، جاجیم بافی، آینه کاری، قلم زنی مس، نگارگری و تذهیب، پیکر تراشی و مجسمه سازی، مشبک چوب، البسه محلی، پاپوش های سنتی، سفال و سرامیک، ملیله نقره، ساخت سازهای سنتی و... به نمایش گذاشته شده است.

  • موزه مردم شناسی آشتیان

منزل قدیمی میرزا هدایت الله دفتری در محله بازار شهر آشتیان به موزه مردم شناسی این شهر تبدیل شده است. اشیاء و آثاری که در این موزه نگهداری می شود شامل کتاب ها و نسخه های خطی، کاسه ها و ظروف سفالی متعلق به دوره اسلامی، ظروف مطبخ و ابزار و آلات کشت و زرع می شود. نوع معماری بنای این منزل خود از زیبایی خاصی برخوردار است. گچبری اتاق ها به طرز زیبایی رنگ آمیزی شده و درها و پنجره های مشبک آن با شیشه های رنگی تزئین شده است.

  • موزه های سنگی، هنرهای صخره ای

سنگ نگاره ها یا هنرهای صخره ای کهن ترین آثار تاریخی و هنری به جا مانده از بشر هستند. به تعبیری بستر به وجود آمدن حروف رمزی، خط، تبادل پیام، زبان، تاریخ، اسطوره ها، هنر و فرهنگ از سنگ نگاره هاست و آن ها از بهترین ابزارهای رمزگشایی ماقبل تاریخ هستند، تعداد آن ها فقط در یک منطقه محدود در ایران (خمین) به بیش از 21 هزار مورد می رسد که عمر بعضی از آن ها به چهل هزار سال می رسد و بشر تا کنون موفق به کشف هیچ پدیده تاریخی و هنری به این قدمت نشده است. سنگ نگاره های کنده کاری شده (Petroglyphs) علاوه بر اینکه در غارها کشف شده اند، در محوطه های باز و بیرون غارها نیز وجود دارند. سال یابی سنگ نگاره های ایران از دیدگاه صاحب نظران متفاوت است. به نظر تعدادی از آنان قدمت بعضی از سنگ نگاره های ایران به پنج تا چهل هزارسال هم می رسد.

وقتی سنگ نگاره های دنیا را مورد تعمق قرارمی دهیم، به راحتی متوجه تفاوت هنر موجود در سنگ نگاره های ایران، با دیگر ملل می شویم. برای مثال بعضی سنگ نگاره های ایران با تصاویر روی سفال ها و ابزار زندگی نیاکان ما در پیش از تاریخ رابطه و پیام مشترک دارند. 90 درصد نقوش سنگ نگاره های موجود در ایران نقش بزکوهی با شاخ های بلند سمبلیک است که نشان و پیام آن (آب، باران، فراوانی نعمت، نگهبانی ماه، نگهبان و ناجی مشی و مشیانه) است و این ارتباط پیامی و کلامی مشترک بر روی سفال ها نیز از اعصار کهن بر جا مانده است. تصاویر بزکوهی بر روی سفال ها و نقوش آن ها بر سنگ های سخت کوه ها با شاخ های سمبلیک، جدا تحسین برانگیز است. چقدر هنرمندانه بدایع آفریده اند. به جز چند کشور همسایه در هیچ کدام از ملل دنیا نمی توان نمونه هایی مشابه آنها را پیدا کرد. از همه مهمتر ارتباط نقوش دیواره های سنگی کوه ها و تصاویر روی سفال ها با اسطوره ها و داستان های کهن چندین هزار ساله ایران زمین است.

قدمت و تنوع سنگ نگاره ها در ایران متنوع و بسیار زیاد است. هرجا که زیستگاهی بوده بی تردید آثاری از حیات پر احساس و هنرمندانه آن ها قابل کشف و رویت است. (سفال های برجا مانده، نقوش سنگ نگاره ها) این نشانه ها خود نمادی از سیر زندگی و احساسات قوی آن ملت نسبت به پدیده های فرهنگی بوده است. نکته جالب توجه اینکه، نیاکان ما با این نمادهای ساده که از خود به یادگار گذاشته اند تا وقتی انسان حیات دارد سخن می گویند. این نشان از عظمت ملت ها دارد که زمان قادر به استهلاک آن ها نیست.حاصل حیات و عظمت انسان ها آثار و بدایع آن هاست. که نیاکان ما به شایستگی از عهده آن برآمده اند.

سنگ نگاره

  • سنگ نبشته تاریخی خورهه

در جنوب غربی روستای خورهه در کنار رودخانه ای که در این روستا جاری است، بر روی سنگی که حدود یک تن وزن دارد خطوطی حکاکی شده است. برخی معتقدند که این سنگ نبشته ها به دوره سلجوقیان مربوط است. سنگ نبشته مذکور با آثار سلوکی خورهه فاصله چنان زیادی ندارد.

  • سنگ نگاره های تیمره

مجموعه نقوش و کنده کاری های صخره ای تیمره به سبب کثرت تصاویر، تکرار و تنوع نمادها به ویژه از نظر نوع نقاشی، مضامین و صحنه های مختلف، به هنر پیش از تاریخ مربوط است. تعداد سنگ نگاره های تیمره بین ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ عدد گزارش شده است. به نظر می رسد که اکثر آن ها حاصل کار نگارگران شکارچی در طی هزاره ها و دوره های طولانی گذشته است. ابزارهای نقاشی شده به ترتیب فراوانی عبارتند از تیرو کمان، مشت یابوکس، کمند، چماق، تیردان، نیزه، نیزه دو شاخ، زین، لگام، شمشیر و ابزارهای دیگر. این سنگ نگاره ها اشکال مختلفی از حیوانات شکاری را نشان می دهد که بیشترین تعداد آن ها به بز کوهی مربوط است. همچنین کنده کاری های متعدد دیگری در لابه لای سنگ نگاره ها وجود دارد که به دهه های اخیر مربوط است. محل یکی از این سنگ نگاره ها، در دامنه های ارتفاعات مشرف به روستای سعید آباد می باشد.

خانه

  • خانه حسن پور
  • بیت امام خمینی (ره)

قلعه

  • قلعه سالار محتشم

این قلعه در شهر خمین و مربوط به دوره قاجار است که از نظر ساخت کالبدی و معماری بسیار ارزنده می باشد. سبک معماری، تزیینات و فضای داخلی، اسکلت ساختمانی و نوع مصالح به کار رفته آن را به صورت یک اثر معماری بی نظیر در آورده است. بنا بر شواهد وسعت این قلعه در گذشته بسیار بیشتر از وضعیت کنونی بوده است. در حال حاضر این بنا دارای دیوارهای بلند در چهار طرف است که در سمت جنوب آن بر روی یک دیوار یک اثر تزیینی به نام کلاه فرنگی وجود داشته که محوطه و ساختمان اصلی را تشکیل می داده است. ساختمان اصلی شامل چند اتاق تو در تو است که فضای داخلی توسط رف ها و مجسمه هایی که نشان از فرهنگ منطقه ندارد تزیین شده است. در یکی از اتاق ها اسناد و عکس های متعلق به خاندان سالارالدوله، زینت دیوار شده است. در جلوی اتاق ها یک ایوان بزرگ قرار داشته که از دو طرف پلکان به حیاط ارتباط دارد. نمای بیرونی ساختمان اصلی به وسیله ستون های گچبری زیبا و سر در های مزین شده، بسیار جلب توجه می کند.

  • قلعه دختر (قیز قلعه) ساوه

شاید یکی از مهم ترین آثار شگفت انگیز معماری کشور که در یکی از مناطق مرتفع و صعب العبور ایران در دوره باستان ساخته شده و تا کنون به طور جدی به آن پرداخته و توجه کافی نشده است قیز قلعه ساوه می باشد. عظمت بنا و فلسفه وجودی احداث آن در این منطقه به حدی جالب است که می توان از آن به عنوان یکی از منابع مهم جذب گردشگر بین المللی به استان و همچنین معرفی دستاوردهای معماری ملی و باستانی ایران قدیم اشاره کرد.

قصر، عبادتگاه و دژ دفاعی قلعه دختر ساوه بر روی صخره بلندی مشرف به دشت ساوه بنا شده است که از سه طرف شرق، غرب و جنوب به وسیله صخره های متعدد دیگری احاطه گردیده است. از نمای شمالی که به قلعه نگریسته می شود سه قله صخره ای بلندی مشاهده می شود که قصر و قلعه در نوک قله ای که در وسط قرار گرفته احداث گردیده است. این قلعه از جاده ساوه به همدان و همچنین از تمامی دشت و شهر ساوه قابل رویت می باشد. در دو طرف صخره قیز قلعه دو رودخانه کوچک جاری است رودخانه ضلع شرقی دایمی است ولی رودخانه ای که در ضلع غربی قرار دارد به صورت فصلی می باشد.

نزدیکترین آبادی به قلعه، روستای قیز قلعه است که از منابع آبی این دو رودخانه تغذیه می شود. بعد از قیز قلعه، روستای سرخده است که در کناره رودخانه قره چای قرار دارد. قلعه از روی پل سرخنده به راحتی قابل دیده است.

قلعه از دو بخش اصلی دژ دفاعی و قصر تشکیل شده است که در مجموع حدود 3000 متر مربع مساحت دارد.

دوازده ورودی در ضلع شرقی صخره قرار دارد که بعد از عبور از رودخانه کوچک، بقایای دیوار دروازه که از سنگ و ساروج ساخته شده است دیده می شود. با عبور از این دروازه بایستی حدود یکصد متر دامنه شیب دار ضلع جنوب شرقی صخره را برای رسیدن به نوک قله که ساختمان اصلی قصر قرار دارد را طی نمود. شیب دامنه جنوب شرقی حدود 60 درصد است.

تمامی دیوارهای صخره به صورت پرتگاه می باشد و هر نقطه ای که احساس می شده می توان از آن عبور نمود با سنگ و ساروج تا بالای صخره بسته شده است، به طوری که هیچ راه نفوذی از سه ضلع شمالی، شرقی و غربی به درون قلعه وجود ندارد. ورود به قلعه از طریق چند راه پله سرپوشیده صورت می گیرد که با مهارت ویژه ای استتار شده است.

استتار راه پله ها با ساختن دیواری از لاشه سنگ و ساروج درست در امتداد دیوارهای صخره صورت گرفته است.

پنج راه پله پشتی بنا و دو راه پله در غرب بنا که در کنار پرتگاه در ارتفاع چند متری از سطح رودخانه ساخته شده اند به اتاق های تعبیه شده در دل صخره منتهی می شوند.

از پله های پشت بنا برای ورود و خروج محافظان و نگهبانان استفاده می گردیده و از
پله های غربی برای ورود و خروج مقامات به داخل قلعه و حمل آذوقه استفاده می شده است. در مقابل راه پله های غربی و بر روی صخره مقابل راه باریکی وجود دارد که محل رفت و آمد ساکنان قلعه بوده است. اتاق های قلعه تو در تو بوده و به یکدیگر ارتباط داشته اند. با توجه به ارتفاع دیوارها و همچنین طاق های فرو ریخته، احتمال می رود که بنای قصر دارای طبقه دوم و سوم هم بوده است. در سمت دروازه ورودی، بنای دیگری وجود دارد که احتمالا برای نمازخانه (عبادتگاه) مورد استفاده قرار می گرفته است. این مکان دارای محرابی به سوی دشت ساوه و در جهت خلاف قبله می باشد.
در اطراف کاخ اصلی حفره های متعددی برای ذخیره آب ساخته شده است. همچنین لوله های سفالی شکسته ای در این مجموعه یافت شده که نشانگر استفاده از شبکه آبرسانی و فاضلاب می باشد.
بنای قیز قلعه کاملا بر دشت ساوه مسلط بوده و دارای 4 برج دیده بانی در ضلع شمالی، غربی و شرقی است که از میانه صخره تا بالای آن با سنگ و ساروج کار شده است. اما از نظر قدمت و کاربرد بنا، بر اساس اسناد و مدارک تاریخی و تحقیقات به عمل آمده در خصوص قلعه های دختر احداث شده در ایران می توان به سوابق معابد آناهیتا و مهر پرستی ایرانیان اشاره نمود. بر اساس این تحقیقات، قلعه دختر ساوه نیایشگاهی برای عبادت و احترام به آب و ناهید در پیش از اسلام و قبل از خشکیدن دریاچه ساوه در دوره ساسانیان بوده است. محراب ساخته شده روبروی دریاچه قدیمی ساوه در قلعه، این احتمال را تقویت می نماید.

  • قلعه آردمین

این قلعه در روستای آردمین واقع در 56 کیلومتری جاده ساوه - همدان و در سه راهی غرق آباد است. این قلعه شامل بخش های اندرونی، ایوان ها. تالارهای شاه نشین و ارسی های گره کاری شده و برج های متعدد است که همگی حکایت از معماری شهری و اشرافی دارد. نمای بنا از داخل حیاط، چهار چوب های مستطیل آجری است که یک در میان با استفاده از گچ سفید شده اند. در حال حاضر تعداد اندکی از تزیینات داخلی بنا به خصوص در تالار اندرونی باقی مانده است. این قلعه و فضای سبز و چشم انداز مفرح روستا از نقاط دیدنی شمالی استان محسوب می شود.

مساجد

  • مسجد و مدرسه علمیه سپهداری اراک

 در بافت قدیمی شهر اراک و جنب بازار بزرگ این شهر، مجموعه مسجد و مدرسه بسیار زیبایی قرار دارد که در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار و توسط مرحوم یوسف خان گرجی ساخته شده است. این مسجد که از ابتدا به صورت حوزه علمیه اراک درآمده است، مرکز مهمی برای تحصیل و تدریس مشاهیر و علمای استان مرکزی بوده است. سبک و نوع معماری بکار رفته در ساخت گنبد، ایوان، حجره های اطراف و کاشیکاری ها، اقتباسی از معماری دوره صفویه می باشد. این مجموعه به صورت نگینی در مرکز شهر اراک می درخشد. ایوان ورودی و گنبد آجری و کلاه خودی زیبای آن از هر نقطه قابل رویت می باشد. ایوان ورودی حدود 12 متر و گنبد مسجد حدود 18 متر ارتفاع دارد. امام خمینی(ره) در این مدرسه تدریس می نموده و و در حجره جنب ایوان ضلع شرقی اقامت داشته است. همچنین علمای بزرگواری همانند مرحوم آیت الله محمدرضا گلپایگانی و آیت الله اراکی در این مدرسه تدریس می نموده اند.

  • مسجد جامع ساوه

 یکی از ارزشمندترین آثار و بناهای تاریخی ایران که از قرون اولیه اسلامی تا کنون تقریبا سالم و دست نخورده باقی مانده، مسجد جامع ساوه است. این بنا که مجموعه ای ازهنر معماری، نقاشی، خطاطی، کاشیکاری و گچبری است، خود به گنجینه کاملی که آثار دوره های مختلف اسلامی را در خود جای داده تبدیل شده است. گرچه مورخان ساخت مسجد را به قرن ششم هجری و دوره سلجوقیان نسبت می دهند، ولی آثار و بقایای موجود، نشانگر اینست که مکان مسجد فعلی در دوران باستان آتشکده بوده و در دوره اسلامی تبدیل به مسجد شده است.

  • مسجد سرخ ساوه

 در مجموعه بافت قدیمی شهر ساوه و در انتهای بازار، مسجد سرخ ساوه و همچنین بنای تاریخی چهار سوق که هم اکنون به صورت موزه در آمده است قرار دارد. در گذشته ادامه بازار به مسجد متصل بوده که بعدها به میدان تبدیل شده است. مسجد سرخ یا مسجد میدان که در ضلع شمالی میدان انقلاب واقع شده متعلق به دوره حکومت سلجوقیان بر ایران می باشد.

  • مسجد جامع شش ناو تفرش

 یکی از مهمترین آثار معماری دوران سلجوقیان در ایران و همچنین یکی از قدیمی ترین مساجدکشور در شهر تفرش استان مرکزی قرار دارد. این مسجد که در محله فم تفرش واقع شده به مسجد جامع شش ناو معروف است. نام شش ناو از شش ناودانی گرفته شده که آب قنات شش ناو را که از داخل این ناودان ها عبور می کرده به شش قسمت مساوی تقسیم نموده و به محله های مختلف تفرش جاری می شده است. قدمت قنات به قرن سوم هجری قمری یعنی زمان امام حسن عسگری(ع) می رسد.

  • مسجد جامع محلات

این مسجد در مرکز بافت قدیمی شهر محلات واقع شده و به نام مسجد جمعه نیز خوانده می شود. این مسجد دارای ایوان و حیاطی است که اطراف آن به صورت حجره دو طبقه و به شکل بسیار زیبایی آراسته شده است. شبستان مسجد دارای ستون هایی جالب می باشد و سقف آن با تخته هایی پوشیده شده که روی آن آیات قرآن نقش گردیده است. در سال 1369 به طور تصادفی در جلوی مسجد، قبری مشخص گردید که کارشناسان قدمت آن را 1200 سال تعیین کرده اند.

  • مسجد جامع نراق

 این مسجد در سال 1243 هجری قمری در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. در ورودی مسجد تمامی از چوب گردو است که روی آن به زیبایی کنده کاری شده است. حیاط مسجد نیز دربی چوبی دارد که بین حیاط و صحن قرار گرفته است. این در با کنده کاری زیبا مشبک است و در آن شیشه های رنگی کوچک نصب گردیده که شبکه ها را تزئین نموده است. محراب مسجد نیز با کاشی های رنگین و طرح های اسلیمی از قسمت هایی است که با معماری زیبا و هنرمندی خاص ساخته شده است .

  • تکیه باغ شیخ

در روستا باغ شبخ شهر ساوه مجموعه تکیه حسین خوزو آب انبار باغ شیخ وجود دارد که در اوایل دوره قاجاریه ساخته شده و در مراسم عزاداری ها و ایام محرم مورد استفاده قرار می گیرد. این تکیه در مساحتی حدود 500 متر مربع ازدو بخش سرباز و سرپوشیده با ستون های آجری بزرگ ساخته شده است.

  • تکیه شش ناو تفرش

در مجموعه مسجد شش ناو تفرش و دیوار به دیوار این مسجد، تکیه شش ناو ساخته شده است. این تکیه حدود 300 متر مربع مساحت داشته و قدمت آن به اواخر دوره قاجاریه می رسد. تکیه از دو طبقه ساخته شده است، طبقه همکف که دارای سکوی تعزیه می باشد برای مردان و طبقه اول که دور تا دور تکیه را در برگرفته محل استقرار خانم ها می باشد. سقف تکیه با چوب و شیروانی پوشیده شده و تعداد زیادی تیرهای چوبی سقف را برپا نگهداشته است. نخل محله شش ناو، علم هاو کتل ها در این تکیه نگهداری می شود. تکیه دارای سه در ورودی و خروجی به سه گذرگاه عومی شهر می باشد.

اماکن مذهبی

  • آتشکده آتشکوه

 بدون شک یکی از مهمترین آثار بجا مانده از دوران باستان در سرزمین کهن ایران، بقایای آتشکده آتشکوه نیم ور در استان مرکزی است. عظمت این بنا به حدی است که قطعا جزو برترین آتشکده های زرتشتیان جهان بشمار می رود. چنانکه ابن فقیه همدانی بنای این آتشکده را هم طراز با ایوان کسری، قصر شیرین و معبد آناهیتای کنگاور می داند. مورخان بنای آتشکده را  متعلق به دوره ساسانیان دانسته و معتقدند که بر اساس شواهد و قرائن تا قرن چهارم هجری سالم بوده است.

  • آرامگاه پروفسور حسابی

 آرامگاه پروفسور حسابی، دانشمند نامی کشور که خدمات ارزنده ای را به انجام رسانیده است در شهر تفرش و محله ترخوران واقع گردیده که همواره مورد بازدید افرادی است که به این شهر مسافرت می نمایند .

 

  • امامزاده یحیی

امامزاده یحیی از نوادگان امام کاظم (ع) است. این زیارتگاه در غرب امامزاده سلیمان در نراق واقع است. گنبد آن از بیرون « برجی » و بر درون « مربعی » است و از بناهای سده هفتم محسوب می شود. سبک معماری آن مغولی و از ساختمان های منحصر به فرد است.

  • امامزاده سلیمان

در این زیارتگاه شش امامزاده به نامهای : هادی، سلیمان (از نوادگان امام علی ابن ابیطالب (ع) )، مهدی، مطهر، طاهر و حسین از نوادگان امام کاظم (ع) مدفون شده اند. ساختمان این زیارتگاه در نراق در بخش جنوبی راه دلیجان به کاشان و در کنار راه واقع شده است. بنا بر آثار قرن هفتم و سبک آن برجی با گنبد بلند است.

  • امامزاده زبیده خاتون

 این امامزاده در 6 کیلومتری جنوب نراق بر روی تپه ای قرار گرفته و یکی از مکان های مذهبی و زیارتی شهر است. زبیده خاتون دختر امام جواد علیه السلام است. بعضی تاریخ بنای قدیمی آن را بین قرن نهم تا یازدهم قمری دانسته اند که اخیرا بنای این امامزاده نوسازی شده است.

  • گنبد بی بی ستین

 این گنبد در خیابان بین دو برزن طرخوران و قم واقع و شامل بنای منفرد برجی شکلی است. قاعده بنا از خارج، مربع و به ارتفاع 6 متر با جداری از تخته سنگ ها و ملاط گچ است. گنبد بنا، هرمی 16 ترکی است که کاشی های آن ریخته است. درون بنا ساده و تنها اثر قابل توجه آن، دری مذهب و دارای تصاویر گل و بوته به تاریخ 1207 ه.ق است. به گمان نویسنده «گنجینه آثار قم» بنای اصلی متعلق به قرن ششم هجری است. از هویت شخص مدفون در بنا اطلاعی در دست نیست.

از دیگر اماکن مذهبی استان می توان امامزاده سهل بن علی، امامزاده طالب بن علی، امامزاده جعفر، امامزاده اسماعیل خمین، امامزاده سید اسحاق، امامزاده اهل بن علی، امامزاده ای عبدالله ریحان، امامزاده حسن طیب آباد، امامزاده خدیجه خاتون، امامزاده سلیمان دهنو، امامزاده عبدالله زورقان، امامزاده عبدالله میشیجان، امامزاده محمد افسطی، امامزاده قاسم، امامزاده حسین، امامزاده احمد کوهین، امامزاده فضل و یحیی محلات، امامزاده عبد الله محلات، امامزاده سلطانعلی دلیجان، امامزاده زید دلیجان، امامزاده اسحاق، امامزاده حسین دلیجان، بقعه ابوالعلی، بقعه پیغمبر اشموییل نبی الله، بقعه شاه غریب انجدان، بقعه شاه قلندر، بقعه آقا نورالدین اراکی، بقعه پیرمراد اراک، خورهه، شاهزاده ابوطالب، صحابی زاده محمدبن مالک اشتر، کلیسای مسروپ مقدس، مجموعه زیارتی هفتاد و دو تن، مجموعه زیارتی آستانه، مجموعه زیارتی مشهد اردهال دلیجان و مرقد امام محمد عابد را می توان نام برد.

یخچال ها

یخچال ها و یا یخدان ها مخازنی می باشند که در گذشته برای نگهداری و انباشته نمودن یخ در فصول سرد سال و استفاده از آن برای فصل گرم در اکثر مناطق گرمسیری، مرکزی، جنوبی و شرقی ایران احداث شده اند. این مخازن که در سطح زمین و در مسیر آب های جاری و یا در نزدیکی رودخانه ها به صورت مخروطی بلند احداث شده اند. ساختار فیزیکی یخچال ها بدین صورت بوده است که در زمین حفره ای مخروطی یا دایره ای شکل در مساحتی بین 50 تا 200 متر مربع و به عمق 10 تا 30 متر کنده می شده است. از کف زمین با پی آجر، سنگ و آهک بنای مخروطی شکل مرتفع بین 10 تا 30 متر بر روی این حفره ساخته می شده تا از ورود و نفوذ نور خورشید و گرما به درون یخچال جلوگیری می کند تا یخ های داخل یخدان بتوانند تا زمان بیشتر برای مصرف دوام داشته باشند. از ابتدای فصل یخبندان هر شب به مقدار معینی آب در گودال ها و حوضچه های اطراف یخچال توسط یخچال دارها نگهداری می شده تا یخ ببندد. با شکستن یخ ها و حمل با چرخ و چارپایان آن ها را برای فروش به مردم عرضه می نموده اند. با شروع زندگی مدرن شهری و به وجود آمدن یخچال های خانگی، این یخدان ها از رونق افتاد و دیگر توسط مردم مرمت و نگهداری نشد. فرسایش های آبی و بادی به مرور این بناهای زیبا را رو به تخریب نهاد که از آن جمله در استان مرکزی می توان به یخچال نیم ور اشاره نمود که در فاصله حدود یک کیلومتری از غرب شهر در میان مزارع کشاورزی قرار دارد. این یخچال حدود 12 متر از سطح زمین ارتفاع داشته و هم اکنون در حین تخریب کامل می باشد.

 تپه ها و محوطه های تاریخی

با توجه به سابقه سکونت و قدمت تمدن و شهرسازی بسیار کهن در استان مرکزی و حوادث و وقایع تاریخی متعدد در این منطقه بقایای آثار، ابنیه و مجموعه های باستانی بسیاری به صورت تپه ها، قلعه ها و خرابه های تاریخی در سطح استان وجود دارد که عمدتا بدون مطالعه، کاوش و حفاری های لازم به صورت گنجینه هایی پنهان در زیر خاک باقی مانده است. تعدادی از این تپه های تاریخی شناسایی شده و مورد حفاظت قرار می گیرد.

کبوترخانه ها

در منطقه جغرافیایی خاصی از روستاهای کمره، ساختمان های منفرد، بزرگ و کنگره داری ساخته شده است که اکثر آن ها در میان زمین های مزروعی و گندمزارها و در اطراف رودخانه قرار گرفته اند. بناهای کنگره داری که نوار سفیدی از گچ در چهار طرف دیوارها و کنگره های اطراف سقف آن ها کشیده شده و دسته های کوچک و بزرگ کبوتر در حول و حوش آن در پروازند یا روی تیرک های آن نشسته اند. کشاورزان بدین روش از فضله های این کبوتران برای تقویت زمین های کشاورزی خویش یاری می گیرند. کبوترخانه رازان اخیرا توسط سازمان میراث فرهنگی مورد بازسازی قرار گرفته است.

بادگیرها

بادگیر ها از آثار باستانی و دیدنی نراق می باشند. این بادگیرها برای خنک کردن سرداب ها و منازل ساخته می شده اند. قدمت آن ها را در حدود 200 سال دانسته اند.

 آب انبارها

اهمیت حیاتی آب انبارها زمانی مشخص می شود که بدانیم زندگی مردم در استان های مرکزی، شرقی و جنوبی ایران که دچار کم آبی و بارندگی اندک در فصول خاص سال بوده اند، بسته به وجود این مخازن آب برای شرب انسان، حیوان و حتی آبیاری گیاهان و درختان بوده است. جدا از تقدس، ارزش اخلاقی و دینی که ساخت آب انبارها برای متولیان آن ها داشته، وجود یک یا چند آب انبار در هر منطقه شهری و روستایی نشان از پیشرفت، آبادانی، تمدن و سطح توسعه فرهنگ و غنای اقتصادی آن منطقه نسبت به سایر نقاط دیگر داشته است. همیاری و همکاری مردم برای ساخت آب انبار و نگهداری از آن، احداث آب انبار و وقف آن برای استفاده عموم از سوی افراد خیر و متمول، از جمله ارزش های اخلاقی حسنه و نیکو در ایران اسلامی تا چند دهه گذشته به شمار می رفته است. جالب توجه است که احداث آب انبارها تا حدود اوایل دهه 1330 هجری شمسی ادامه داشته و در سراسر نقاط کشور مورد استفاده قرار می گرفته است. البته هنوز هم در بعضی از مناطق خشک کشور از آب انبار برای ذخیره و بهره برداری استفاده می شود. ساختار فیزیکی آب انبارها بدین گونه بوده است که در مسیر جریان آب های سطحی و رودخانه های فصلی مخزنی به عمق 10 تا 30 متر در نزدیکی محل زندگی حفر می نموده اند و سپس کف و دیواره آب انبار را با آجر، سنگ و ساروج با دقت با پی و دیواره های قطور ساختمان می کرده اند. دیوارها که به سطح زمین می رسید، بستگی به نوع محل، طاقی آجری با قوسی بیش از 120 درجه و تا ارتفاع حدود 3 متر بر روی آن می زده اند. در مناطق کویری برای سرد نگهداشتن دایمی آب، تعدادی بادگیر هم بر روی طاق آب انبار تعبیه می نمودند. سپس از جلو یا پیشخان آب انبار پله هایی برای استفاده آب به پایین ترین نقطه آب انبار ساخته و بر روس آن سقفی گنبدی می زده اند. تعداد این پله ها بین 10 تا 60 عدد متغیر است. در پایین ترین نقطه که پاشیر نامیده می شود، یک یا دو عدد شیر برای استفاده عموم نصب می شده است. در سر در ورودی به آب انبارها گاهی اوقات ایوان بسیار زیبایی ساخته می شده و با نقش نگارها و ابیاتی که نشان از اهمیت، نگهداری و حفاظت از آب انبار، معرفی متوالی و سازنده آن، تزیین می گشته و یا کتیبه ای از سنگ یا کاشی معرق که تاریخ بنا و سازنده و معمار آن را نوشته بود، در سر در آب انبار نصب می شده است. از مهمترین آب انبارهای استان مرکزی که هنوز ساختمان آن باقی مانده، می توان به آب انبار حاجی میرزا حسین عامل ساوه، آب انبار بلور تفرش، آب انبار حاج مهدی نراق، آب انبار مهدی آباد دلیجان، آب انبار شمس السلطنه بازار نراق، آب انبار امامزاده محمد فم تفرش، آب انبار امامزاده اسحق ساوه، آب انبار سید تقی حسینی ساوه، آب انبار عبدالغفار خان باغ شیخ ساوه، آب انبار مشهد اردهال دلیجان، آب انبار مسجد جامع ساوه، آب انبار کلب علی خان خلج ساوه، آب انبار ابراهیم آباد ساوه، آب انبار گرگان آشتیان و آب انبار حاج محمد ابراهیم اراک اشاره نمود.

 حمام حاج ربیع

این حمام با قدمتی حدود 400 - 500 سال در شهر آستانه واقع است.

از مشخصات قابل توجه حمام:

گنبدی بودن سقف، طاق ها، ستون های سنگی، جا کفشی ها، راهروهای پیچ در پیچ، جدا بودن فضای سردابه (بینه) زنان و مردان و همچنین نور گیری از طریق جام خانه های شیشه ای بوده که گرم کردن آن با مواد سوختی چون بته و از طریق تون و گربه روهای تعبیه شده، انجام می گرفته است. حمام فوق در سال 1365 خورشیدی باز سازی شده است.

شهرها و تپه های باستانی

تپه باستانی قیجه در نوبران ساه و مربوط به پیش از تاریخ، تپه گل محمد در نوبران ساوه مربوط به هزاره های پنجم و چهارم ق.م، تپه بالا مشهد زلف در تفرش و مربوط به دوره تاریخی، تپه خسرو در ساوه مربوط به دوران ساسانی و اسلام، تپه خدابنده در بخش نوبران ساوه مربوط به دوران پارت و ساسانی، تپه سلطان در ۳ کیلومتری غرب نوبران و مربوط به دوران ساسانی و اسلام، تپه چلبی در اراک روستای چلبی مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد، تپه جوشقان در نوبران ساوه مربوط به هزاره اول ق. م، تپه شماره یک خونی در نوبران ساوه مربوط به هزاره اول ق. م، تپه فستق (پسته) در نوبران ساوه مربوط به هزاره پنجم تا اوایل اسلام و غیره. منطقه باستانی پیک متعلق به قبل از اسلام در رزند ساوه، منطقه باستانی عبدالله آباد (دوره اسلامی تا قرن نهم) در زرند ساوه، منطقه باستانی گرنگ صدر آباد متعلق به هزاره پنجم ق.م تا دوره ساسانیان در زرند ساوه، منطقه باستانی مزلقان متعلق به هزاره اول ق.م در نوبران ساوه، منطقه باستانی مزلقان متعلق به دوران ساسانی و اسلامی در ۶ کیلومتری جاده ساوه و منطقه باستانی کهک متعلق به قرن ششم هجری در رازقان ساوه.


غذاهای محلی

سفره خانواده مردم استان مرکزی، سفره ای رنگین با فرهنگ غذایی مخصوص است که تنوع جالب دارد. از آن جمله می توان به انواع آش (آش اماچ، آش شیره، آش توت، آش ترخنه دوغ، آش آجیل دار، آش شلغم، آش آلو، آش شله قلمکار، اش بلغور، آش جو و آش رشته)، انواع آبگوشت (آبگوشت کشک و بادنجان)، دیزی بی گوشت، آبگوشت بر باش، آبگوشت چغندر، آبگوشت قورمه، آبگوشت ریواس، آبگوشت به و آبگوشت گردو)، انواع سوپ (سوپ عدس قرمز و سوپ تربچه)، انواع کوفته (کوفته بلغور، کوفته آرد نخودچی، کوفته نخود، کوفته سیب زمینی، کوفته ساده)، بورانی چغندر، ترخینه شیر، بی گوشتی، ماکارونی گردو، کوکوی پیاز، املت سیب زمینی، ترحلوای، گوشت ترش، عدسی، گوشت قورمه، قیما قنگ، یتیمچه، زیر جوش، شامی آبدار، کشک و بادمجان، حلیم، سر گنجشکی، برونی کدو، ماشاب، قاتق شیرین، پتیله، اشکنه، تاس کباب به، قیمه ریزه، شیرین پلو، ته تالی، رشته پلو، نشار پلو، انواع خورشت (خورشت انار، خورشت کدو حلوایی، خورشت ریواس، خورشت پاغارک، خورشت برگ سیر، خورشت آلو اسفناج، خورشت قرمه سبزی، خورشت فسنجان) و ده ها نوع خورشت و چاشت دیگر اشاره کرد.


صنایع دستی

در این استان انواع فرش، گلیم، قالی- جاجیم- زیلو، سفالگری تولید می شود و علاوه بر این ها کارگاه های متعدد صابون سازی که در آشتیان وجود دارد از جمله هنر صنایع دستی این خطه از کشور است. البته ناگفته پیداست که صابون آشتیان شهرت محلی دارد.

فرش ساروق اراک، قالی ساوه و لییان، جاجیم خمین، سفالگری در ساوه و محلات و همین طور تولید زیلو در محلات، شهرت به سزایی دارد. سوغاتی تمامی استان مرکزی نیز همان محصولات سنتی و صنایع دستی است.


روستاهای هدف گردشگری

نام روستا

شهرستان

آوه

ساوه

چناقچی علیا

اراک

وفس

کمیجان

انجدان

اراک

خورهه

محلات

ورچه

خمین

واران

دلیجان

سرآبادان

تفرش

هزاوه

اراک

گلدشت (شهابیه)

خمین

 

برآورد سطح، تولید و عملکرد در هکتار محصولات زراعی استان در سال زراعی 89-1388

                                                                                                                                     ((واحد: هکتار - تن - کیلوگرم))

نام محصول سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
غلات گندم

80709

141105

221814

311671

169870

481541

3861,7

1203,9

جو

43660

948

44608

191143

1784

192927

4378

1881,8

ذرت دانه ای

429

0

429

3018

0

3018

7035,2

0
جمع

124798

142053

266851

505832

171654

677486

- -
حبوبات نخود

288

9053

9341

620

4025

4645

2152,4

444,7

لوبیا

12025

0

12025

39011

0

39011

3244,1

0

عدس

75

1482

1557

133

463

596

1774

312,6

سایر حبوبات

64

0

64

567

0

567

-

-

جمع

12452

10535

22987

40331

4489

44820

- -
محصولات صنعتی پنبه

1687

0

1687

3987

0

3987

2363,4

0

چغندرقند

1287

0

1287

53655

0

53655

41690,3

0

کلزا

1707

0

1707

3111

0

3111

1822,6

0

سایر دانه های روغنی

197

0

197

375

0

375

-

-

جمع

4878

0

4878

61128

0

61128

- -
سبزیجات سیب زمینی

3881

0

3881

97112

0

97112

25022,3

0

پیاز

295

0

295

11702

0

11702

39669

0

گوجه فرنگی

960

0

960

27840

0

27840

28999,7

0

سبزیجات گلخانه ای

9

0

9

2098

0

2098

244749,1

0

سایر سبزیجات

707

0

707

17237

0

17237

-

-
جمع

5852

0

5852

155988

0

155988

- -
محصولات جالیزی خربزه

1032

0

1032

21563

0

21563

20894,5

0

هندوانه

1040

220

1260

29300

295

29595

28173,4

1339,8

خیار

52

0

52

1255

0

1255

24139,4

0

خیار گلخانه ای

21

0

21

10540

0

10540

500000

0

سایر محصولات جالیزی

4510

0

4510

100762

0

100762

-

-

جمع

6655

220

6875

163421

295

163716

- -
نباتات علوفه ای یونجه

28335

54

28389

256908

42

256950

9066,8

768,7

شبدر

996

0

996

4871

0

4871

4891

0

سایر نباتات علوفه ای

10648

351

10999

462407

230

462637

-

-

جمع

39979

405

40384

724186

272

724458

- -
سایر محصولات

89

20

109

167

1

168

- -
جمع کل

194703

153233

347936

1651052

176709

1827761

- -

 

منابع:

  1.  لوح فشرده اطلس ایران نما - موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه
  2.  آمارنامه کشاورزی در سال زراعی 89-1388 - دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی
  3. دانشنامه آزاد ویکی پدیا
  4. سایت جامع گردشگری ایران
  5. پایگاه خبری روستانیوز
  6. پورتال مرکز آمار ایران
  7. پورتال وزارت کشور
آخرین اخبار روستایی استان

roostanews.com
  • پیش بینی برداشت 10 هزار تن پیاز از مزارع ساوه ()
  • شازند ؛ رتبه دوم برداشت گردو در استان مرکزی ()
  • ۱۲۴ اشتغال روستایی امسال در خنداب ایجاد شد ()
  • قتل پیرزن 70 ساله در خانه روستایی ()
  • خودکشی جوان روستایی در شازند ()
  • میانگین 27 درصدی جمعیت روستایی در استان مرکزی ()
  • ۴۰ میلیارد ریال برای اجرای طرح‌های هادی روستایی خمین اختصاص یافت ()
  • افتتاح طرح یک وعده غذای گرم در روستا مهدهای استان مرکزی ()
  • وقتی مردم روستا 15 سال با یک مشکل دست و پنجه نرم می کنند ()
  • تجلیل از برترین‌های مسابقات زورخانه‌ای روستائیان استان مرکزی ()
  • علم گردانی روستای شهرجرد ()
  • دولت برای مشاغل روستایی تسهیلات کم بهره پرداخت می‌کند ()
  • آتش سوزی در باغات روستای جوشقان نوبران ()
  • کوچ پاییزه عشایر استان مرکزی آغاز شد ()
  • ۲۷ مهر؛ جشنواره «میوه بهشتی» در روستای هزاوه برگزار می‌شود ()
  • آغاز برداشت ذرت علوفه‌ای در خنجین ()
  • اعزام ۱۰۰ مبلغ دینی به مناطق روستایی و شهری خمین در ایام محرم ()